آفت توتا آبسولوتا (Tuta absoluta) یکی از مخربترین آفات گوجهفرنگی در سراسر جهان محسوب میشود که طی دو دهه اخیر، خسارات جبرانناپذیری به صنعت کشت گوجهفرنگی در ایران و بسیاری از کشورهای دنیا وارد کرده است. این آفت که با نامهای مختلفی همچون پروانه مینوز برگ گوجهفرنگی و شبپره مینوز گوجهفرنگی شناخته میشود، اولین بار در سال 1917 در پرو شناسایی شد و به تدریج به سایر نقاط آمریکای جنوبی، اروپا، آفریقا و آسیا گسترش یافت. ورود این آفت به ایران در سال 1389 گزارش شد و در حال حاضر در اکثر استانهای کشور که کشت گوجهفرنگی دارند، مشاهده میشود.
اهمیت کنترل این آفت از آنجا ناشی میشود که در صورت عدم مدیریت صحیح، میتواند تا 100 درصد محصول گوجهفرنگی را از بین ببرد. لاروهای این آفت با تغذیه از برگها، ساقهها، گلها و میوههای گوجهفرنگی، علاوه بر کاهش کمی محصول، کیفیت آن را نیز به شدت تحت تأثیر قرار میدهند. خسارت این آفت در مزارع گوجهفرنگی ایران سالانه میلیاردها تومان برآورد میشود که این امر ضرورت توجه جدی به مدیریت تلفیقی این آفت را نشان میدهد.
توتا آبسولوتا به دلیل چرخه زندگی کوتاه، قدرت تولیدمثل بالا، توانایی سازگاری با شرایط مختلف محیطی و مقاومت سریع به آفتکشها، یکی از چالشبرانگیزترین آفات برای کشاورزان محسوب میشود. این آفت در شرایط مساعد میتواند تا 12 نسل در سال تولید کند و هر حشره ماده قادر به تخمگذاری تا 260 عدد تخم است. این ویژگیها باعث شده است که کنترل این آفت نیازمند یک برنامه جامع و چندوجهی باشد که تمام جنبههای زیستشناسی، رفتارشناسی و اکولوژی آفت را در نظر بگیرد.
توتا آبسولوتا یک شبپره کوچک از خانواده Gelechiidae است که دارای چهار مرحله رشدی تخم، لارو، شفیره و حشره کامل میباشد. حشره کامل این آفت، پروانهای کوچک به طول 5 تا 7 میلیمتر است که بالهای جلویی آن خاکستری مایل به قهوهای با نقاط سیاه مشخص است. بالهای عقبی روشنتر و دارای حاشیههای مژکدار هستند. شاخکهای این حشره نخی شکل و به اندازه طول بدن است. تفاوت جنسی در این گونه مشخص است؛ به طوری که حشرات نر کوچکتر از مادهها هستند و انتهای شکم آنها باریکتر است.
تخمهای توتا آبسولوتا بیضوی شکل، کوچک (حدود 0.35 میلیمتر) و به رنگ کرم مایل به زرد هستند که به تدریج و با نزدیک شدن به زمان تفریخ، تیرهتر میشوند. این تخمها معمولاً به صورت انفرادی یا در گروههای کوچک 2 تا 5 تایی روی سطح زیرین برگها، ساقههای جوان، کاسبرگها و میوههای نارس گذاشته میشوند. دوره جنینی در دمای 25 درجه سانتیگراد حدود 4 تا 6 روز طول میکشد.
لاروهای این آفت که مرحله خسارتزای اصلی محسوب میشوند، دارای 4 سن لاروی هستند. لارو سن اول بسیار کوچک (حدود 1.5 میلیمتر) و به رنگ کرم روشن است. با پیشرفت رشد، لاروها بزرگتر شده و در سن چهارم به طول 7 تا 8 میلیمتر میرسند. رنگ لاروهای سنین بالاتر سبز روشن تا صورتی است و دارای یک نوار تیره در پشت سر هستند. کپسول سر لاروها قهوهای تیره است که این ویژگی در شناسایی آنها بسیار مفید است. دوره لاروی بسته به دما و شرایط تغذیهای بین 12 تا 15 روز طول میکشد.
مراحل تکامل آفت توتا (Tuta absoluta) از تخم تا حشره کامل
چرخه زندگی کامل توتا آبسولوتا از تخم تا حشره کامل در شرایط بهینه (دمای 25-27 درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی 65-75 درصد) حدود 24 تا 38 روز طول میکشد. این آفت در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری فعالیت مداوم دارد و در مناطق معتدله در فصول سرد به صورت شفیره در خاک یا بقایای گیاهی زمستانگذرانی میکند. حشرات کامل عمدتاً در شب فعال هستند و در طول روز در زیر برگها یا در سایههای گیاهی پنهان میشوند.
جفتگیری معمولاً در ساعات اولیه صبح انجام میشود و حشرات ماده از طریق ترشح فرومونهای جنسی، حشرات نر را جذب میکنند. پس از جفتگیری، مادهها شروع به تخمگذاری میکنند که این فرآیند میتواند تا 10 روز ادامه داشته باشد. میانگین تخمگذاری هر ماده حدود 120 تا 260 عدد است که بسته به شرایط محیطی و کیفیت تغذیه لاروی متغیر است. حشرات بالغ به مدت 10 تا 15 روز زنده میمانند و در این مدت علاوه بر تولیدمثل، با تغذیه از شهد گلها و شبنم، انرژی لازم برای فعالیتهای حیاتی خود را تأمین میکنند.
نکته مهم در چرخه زندگی این آفت، همپوشانی نسلها است. به این معنی که در یک زمان، همه مراحل رشدی آفت در مزرعه وجود دارد که این امر کنترل آن را پیچیدهتر میکند. در مناطق گرمسیر ایران مانند هرمزگان و بوشهر، این آفت میتواند تا 12 نسل در سال داشته باشد، در حالی که در مناطق سردسیر مانند آذربایجان و همدان، تعداد نسلها به 4 تا 6 نسل کاهش مییابد.
مهمترین و قابل مشاهدهترین علامت خسارت توتا آبسولوتا، ایجاد دالانهای نامنظم و پیچ در پیچ روی برگهای گوجهفرنگی است. لاروهای سن اول پس از خروج از تخم، بلافاصله وارد بافت برگ شده و با تغذیه از پارانشیم برگ، دالانهایی شفاف و مارپیچی ایجاد میکنند. این دالانها ابتدا باریک هستند اما با رشد لارو، عریضتر میشوند و میتوانند سطح قابل توجهی از برگ را بپوشانند. در آلودگیهای شدید، دالانها به هم متصل شده و لکههای بزرگ قهوهای رنگی تشکیل میدهند که منجر به خشکیدگی و ریزش برگها میشود.
یکی از نشانههای مشخص آلودگی به توتا، وجود فضولات سیاه رنگ لارو در انتهای دالانها است که به صورت نقاط ریز سیاه قابل مشاهده است. همچنین، در برگهای آلوده، اغلب میتوان لاروهای زنده را در حال تغذیه مشاهده کرد. لاروهای سنین بالاتر ممکن است از برگ خارج شده و برگهای مجاور را نیز آلوده کنند. این رفتار باعث میشود که یک لارو بتواند چندین برگ را در طول دوره رشد خود آلوده کند.
خسارت روی برگها علاوه بر کاهش سطح فتوسنتزی گیاه، باعث ضعف عمومی بوته و کاهش توان تولید میوه میشود. در گیاهان جوان، آلودگی شدید برگها میتواند منجر به توقف رشد و حتی مرگ گیاهچه شود. مطالعات نشان داده است که از دست دادن بیش از 50 درصد سطح برگ در مرحله گلدهی، میتواند عملکرد را تا 40 درصد کاهش دهد.
خسارت آفت توتا روی برگ گوجه فرنگی
خسارت روی میوههای گوجهفرنگی یکی از مهمترین جنبههای اقتصادی آلودگی به توتا آبسولوتا است. لاروها میتوانند در تمام مراحل رشد میوه، از مرحله گل تا میوه رسیده، حمله کنند. ورود لارو به میوه معمولاً از زیر کاسبرگ یا از محل اتصال دمگل به میوه صورت میگیرد. سوراخ ورودی ابتدا کوچک و نامشخص است اما به تدریج با رشد لارو و تغذیه از بافت میوه، بزرگتر شده و قابل تشخیص میشود.
لاروها با ایجاد دالانهای نامنظم در گوشت میوه، علاوه بر کاهش کیفیت ظاهری، زمینه را برای آلودگیهای ثانویه قارچی و باکتریایی فراهم میکنند. میوههای آلوده اغلب دچار پوسیدگی شده و غیرقابل مصرف میشوند. حتی در صورت آلودگی جزئی، ارزش بازاری میوه به شدت کاهش مییابد و برای صادرات نامناسب میشود. در میوههای سبز، محل ورود لارو به صورت نقاط سیاه کوچک دیده می شود که با پیشرفت آلودگی، این نقاط به حفرههای بزرگتر با حاشیههای نکروزه تبدیل میشوند.
یکی از مشکلات مهم در خسارت میوه، این است که اغلب آلودگی از بیرون قابل تشخیص نیست و تنها پس از برش میوه، دالانهای ایجاد شده توسط لارو مشخص میشود. این موضوع باعث میشود که میوههای آلوده به بازار راه یافته و اعتماد مصرفکنندگان را کاهش دهد. مطالعات انجام شده نشان میدهد که حتی 5 درصد آلودگی میوهها میتواند منجر به رد کل محموله در بازارهای صادراتی شود.
خسارت آفت توتا روی میوه گوجه فرنگی
اگرچه خسارت اصلی آفت توتا گوجه فرنگی روی برگها و میوهها مشاهده میشود، اما این آفت میتواند به ساقهها و شاخههای جوان نیز حمله کند. لاروها با نفوذ به داخل ساقههای جوان و انتهایی، دالانهایی در بافت مغز ساقه ایجاد میکنند که منجر به ضعف و شکنندگی ساقه میشود. در گیاهان جوان، این نوع خسارت میتواند باعث خمیدگی یا شکستن ساقه اصلی و در نتیجه توقف رشد گیاه شود.
علائم آلودگی ساقه شامل وجود سوراخهای کوچک ورودی، تجمع فضولات لارو در محل ورود، پژمردگی و زردی برگهای بالای محل آلودگی و در موارد شدید، خشکیدگی انتهای ساقه است. این نوع خسارت در نشاهای جوان و در اوایل فصل رشد که بافتهای گیاه نرمتر هستند، بیشتر مشاهده میشود. خسارت به ساقه اصلی میتواند منجر به از بین رفتن کامل بوته شود که این امر در کشتهای گلخانهای که تراکم کاشت کمتر است، اهمیت اقتصادی بیشتری دارد.
شرایط آب و هوایی نقش تعیینکنندهای در جمعیت و فعالیت توتا آبسولوتا دارد. این آفت در دماهای بین 15 تا 35 درجه سانتیگراد فعال است، اما دمای بهینه برای رشد و تولیدمثل آن 25 تا 30 درجه سانتیگراد است. در دماهای پایینتر از 9 درجه سانتیگراد، فعالیت آفت متوقف میشود و در دماهای زیر صفر درجه، مراحل مختلف رشدی آن از بین میروند. از طرف دیگر، دماهای بالاتر از 40 درجه سانتیگراد نیز برای این آفت کشنده است.
رطوبت نسبی نیز عامل مهمی در بقا و تولیدمثل این آفت است. رطوبت نسبی 60 تا 80 درصد شرایط مطلوبی برای این آفت فراهم میکند. در رطوبتهای پایینتر از 40 درصد، میزان بقای تخمها و لاروهای سن اول به شدت کاهش مییابد. همچنین، بارندگیهای شدید میتواند باعث شستشوی تخمها و لاروهای جوان از روی گیاه شود. این موضوع توضیح میدهد که چرا در مناطق خشک و نیمهخشک با سیستمهای آبیاری قطرهای، جمعیت آفت بیشتر از مناطق مرطوب با بارندگیهای منظم است.
تغییرات فصلی دما و رطوبت نیز بر دینامیک جمعیت آفت تأثیر میگذارد. در ایران، بیشترین جمعیت آفت در اواخر بهار و تابستان مشاهده میشود. در پاییز با کاهش دما، سرعت رشد و تولیدمثل آفت کاهش مییابد و در زمستان، آفت به صورت شفیره یا لارو در خاک، بقایای گیاهی یا گلخانهها زمستانگذرانی میکند. در مناطق جنوبی کشور که زمستانهای ملایم دارند، آفت میتواند در تمام طول سال فعال باشد که این امر کنترل آن را دشوارتر میکند.
نحوه مدیریت مزرعه و روشهای زراعی تأثیر قابل توجهی بر شیوع و شدت خسارت توتا آبسولوتا دارد. یکی از مهمترین عوامل، تناوب زراعی است. کشت مداوم گوجهفرنگی یا سایر گیاهان میزبان از خانواده سولاناسه (مانند بادمجان، فلفل و سیبزمینی) در یک منطقه، باعث تداوم و افزایش جمعیت آفت میشود. مطالعات نشان داده است که رعایت تناوب حداقل 3 ساله با گیاهان غیرمیزبان میتواند جمعیت آفت را تا 60 درصد کاهش دهد.
مدیریت بقایای گیاهی پس از برداشت نیز عامل کلیدی در کنترل آفت است. بقایای آلوده گوجهفرنگی میتوانند پناهگاه مناسبی برای زمستانگذرانی آفت باشند. عدم جمعآوری و امحای صحیح این بقایا، منجر به حفظ کانونهای آلودگی و شیوع آفت در فصل بعد میشود. شخم عمیق زمستانه و دفن بقایای آلوده در عمق حداقل 30 سانتیمتری خاک، میتواند جمعیت زمستانگذران را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
نوع سیستم کشت (مزرعهای یا گلخانهای) نیز بر شیوع آفت موثر است. در کشتهای گلخانهای، به دلیل شرایط کنترل شده دما و رطوبت، آفت میتواند در تمام طول سال فعال باشد و تعداد نسلهای بیشتری تولید کند. از طرف دیگر، امکان کنترل بیولوژیک و استفاده از روشهای پیشگیری مانند توریهای حشره در گلخانهها بیشتر است. مطالعات نشان میدهد که در گلخانههای مجهز به توریهای مناسب (با چشمههای کمتر از 9×6 رشته در سانتیمتر مربع)، میزان آلودگی تا 80 درصد کاهش مییابد.
پیشگیری همواره بهترین و اقتصادیترین روش مبارزه با آفات است. در مورد توتا آبسولوتا، اقدامات پیشگیرانه میتواند از ورود آفت به مزرعه جلوگیری کرده یا شدت آلودگی را به حداقل برساند. استفاده از نشاهای سالم و عاری از آلودگی اولین و مهمترین گام در پیشگیری است. نشاهای آلوده میتوانند منبع اولیه ورود آفت به مزارع جدید باشند. بازرسی دقیق نشاها قبل از انتقال به مزرعه اصلی و در صورت لزوم، قرنطینه و تیمار آنها با حشرهکشهای مناسب ضروری است.
انتخاب زمان مناسب کاشت نیز میتواند در کاهش خسارت آفت موثر باشد. کاشت زودهنگام در بهار یا کاشت دیرهنگام در تابستان میتواند اوج جمعیت آفت را دور بزند. در مناطقی که امکان کشت پاییزه وجود دارد، این نوع کشت به دلیل کاهش جمعیت آفت در فصل پاییز، خسارت کمتری میبیند. همچنین، کاشت یکنواخت در منطقه و هماهنگی کشاورزان در زمان کاشت و برداشت، میتواند از پراکندگی آفت بین مزارع جلوگیری کند.
ایجاد موانع فیزیکی یکی از روشهای موثر پیشگیری است. استفاده از توریهای ضد حشره در ورودی گلخانهها، پوششهای ردیفی در مراحل اولیه رشد گیاه و نصب تلههای چسبی زرد در اطراف مزرعه، میتواند از ورود حشرات بالغ جلوگیری کند. مطالعات نشان داده است که استفاده از پوششهای ردیفی در 4 هفته اول پس از نشاکاری، میتواند آلودگی را تا 70 درصد کاهش دهد. این روش هرچند هزینه اولیه بالایی دارد، اما در کشتهای ارگانیک و صادراتی توجیه اقتصادی دارد.
کنترل بیولوژیک توتا آبسولوتا با استفاده از دشمنان طبیعی، یکی از ارکان مهم مدیریت تلفیقی این آفت است. در طبیعت، چندین گونه پارازیتوئید، شکارگر و عامل بیماریزا وجود دارند که میتوانند جمعیت این آفت را کنترل کنند. از مهمترین پارازیتوئیدهای تخم توتا، میتوان به گونههای Trichogramma achaeae، T. pretiosum و T. brassicae اشاره کرد. این زنبورهای ریز با پارازیته کردن تخمهای توتا، از تبدیل آنها به لارو خسارتزا جلوگیری میکنند.
رهاسازی تریکوگراما در مزارع گوجهفرنگی به صورت هفتگی و به میزان 50 تا 100 هزار زنبور در هکتار، میتواند تا 80 درصد تخمهای توتا را پارازیته کند. زمان شروع رهاسازی بسیار مهم است و باید از ابتدای فصل و با مشاهده اولین پروانهها آغاز شود. تداوم رهاسازی تا پایان فصل برداشت ضروری است. در کشتهای گلخانهای، کارایی تریکوگراما به دلیل محیط بسته بیشتر است و میتواند تا 90 درصد کنترل را فراهم کند.
سنهای شکارگر از جنسهای Macrolophus، Nesidiocoris و Dicyphus نیز نقش مهمی در کنترل توتا دارند. این حشرات با تغذیه از تخم و لاروهای سنین اول توتا، جمعیت آفت را کاهش میدهند. Nesidiocoris tenuis که در ایران به صورت بومی وجود دارد، یکی از موثرترین شکارگرهای توتا است. این سن علاوه بر تغذیه از توتا، از سایر آفات کوچک مانند سفیدبالک و تریپس نیز تغذیه میکند که این امر ارزش آن را در برنامههای IPM افزایش میدهد.
علیرغم تأکید بر روشهای غیرشیمیایی، در شرایط طغیان آفت، استفاده از سم برای پروانه توتا اجتنابناپذیر است. اما مشکل اصلی در کنترل شیمیایی توتا، ایجاد سریع مقاومت به آفتکشها است. این آفت به دلیل چرخه زندگی کوتاه، تعداد نسل بالا و فشار انتخابی شدید ناشی از استفاده مکرر آفتکشها، به سرعت به انواع مختلف حشرهکشها مقاوم میشود. گزارشهای متعددی از مقاومت توتا به گروههای مختلف حشرهکشها شامل ارگانوفسفرهها، کارباماتها، پیرتروئیدها و حتی برخی ترکیبات جدید وجود دارد.
برای مدیریت مقاومت و افزایش کارایی کنترل شیمیایی، رعایت اصول زیر ضروری است: استفاده از آفتکشها تنها در صورت عبور جمعیت آفت از آستانه اقتصادی (2-3 لارو در هر بوته)، چرخش گروههای مختلف حشرهکش با مکانیسم اثر متفاوت، استفاده از دزهای توصیه شده و پرهیز از مصرف کمتر یا بیشتر از حد مجاز، و توجه به زمان کارنس برای جلوگیری از باقیمانده سموم در محصول.
از بهترین سم مناسب برای توتا (پروانه مینوز گوجه فرنگی) میتوان به سمومی مانند سم پروکلیم فیت، سم اسپینوساد، سم آبامکتین) و تنظیمکنندههای رشد حشرات (سم لوفنورون) اشاره کرد. این ترکیبات علاوه بر اثربخشی مناسب، سمیت کمتری برای دشمنان طبیعی و محیط زیست دارند. استفاده از حشرهکشهای میکروبی مانند باسیلوس تورینجینسیس (Bt) نیز در کشتهای ارگانیک و مدیریت تلفیقی بسیار مفید است.
استفاده از فرمون جنسی برای پایش و کنترل توتا آبسولوتا یکی از روشهای موثر و سازگار با محیط زیست است. فرومون جنسی این آفت که توسط حشرات ماده تولید میشود، شناسایی و به صورت تجاری تولید شده است. تلههای فرومونی با جذب حشرات نر، امکان تشخیص زودهنگام آلودگی، پایش تغییرات جمعیت و در سطح وسیع، کاهش جمعیت نر و اختلال در جفتگیری را فراهم میکنند.
برای پایش، نصب 2 تا 4 تله فرومونی در هکتار کافی است. تلهها باید در ارتفاع 30 تا 50 سانتیمتری از سطح کانوپی گیاه و در فاصله حداقل 30 متر از یکدیگر نصب شوند. بازرسی تلهها باید هفتگی باشد و با شمارش تعداد پروانههای صید شده، میتوان روند تغییرات جمعیت را رصد کرد. آستانه اقدام بر اساس صید تلههای فرومونی، معمولاً 30 تا 40 پروانه در هفته در هر تله است که البته این عدد بسته به شرایط منطقه و مرحله رشد گیاه متغیر است.
روش انبوهگیری با استفاده از تلههای فرومونی (Mass Trapping) در سطوح کوچک مانند گلخانهها یا مزارع ایزوله میتواند موثر باشد. برای این منظور، تعداد 20 تا 40 تله در هکتار نصب میشود. مطالعات نشان داده که این روش میتواند تا 50 درصد خسارت را کاهش دهد. البته این روش به تنهایی کافی نیست و باید با سایر روشهای کنترل تلفیق شود. همچنین، تکنیک اختلال در جفتگیری (Mating Disruption) با اشباع محیط از فرومون جنسی، روش نویدبخشی است که در برخی کشورها با موفقیت اجرا شده است.
استفاده از تله های فرمونی در کنترل آفت توتا
توسعه ارقام مقاوم به توتا آبسولوتا یکی از راهکارهای پایدار و بلندمدت برای مدیریت این آفت است. تحقیقات نشان داده که برخی گونههای وحشی گوجهفرنگی مانند Solanum habrochaites و S. pennellii دارای مقاومت نسبی به این آفت هستند. این مقاومت عمدتاً به دلیل وجود ترکیبات ثانویه مانند آلکالوئیدها و گلیکوآلکالوئیدها، کرکهای غدهای چسبنده و ضخامت بیشتر کوتیکول برگ است.
برنامههای اصلاحی برای انتقال ژنهای مقاومت از گونههای وحشی به ارقام تجاری در حال انجام است. برخی هیبریدهای تجاری که دارای سطح مقاومت متوسطی به توتا هستند، در بازار موجود میباشند. این ارقام اگرچه ایمنی کامل در برابر آفت ندارند، اما میزان خسارت در آنها کمتر است و نیاز به سمپاشی را کاهش میدهند. استفاده از این ارقام در ترکیب با سایر روشهای کنترل میتواند بسیار موثر باشد.
در زمینه مهندسی ژنتیک نیز تلاشهایی برای تولید گوجهفرنگیهای تراریخته مقاوم به توتا انجام شده است. انتقال ژنهای Bt به گوجهفرنگی و ایجاد ارقامی که توکسین کشنده برای لاروهای توتا تولید میکنند، در مرحله تحقیق است. اما استفاده تجاری از این ارقام منوط به رعایت مسائل ایمنی زیستی و پذیرش عمومی است. همچنین، خطر ایجاد مقاومت در جمعیت آفت به توکسینهای Bt باید مدنظر قرار گیرد.
مدیریت تلفیقی آفات (IPM) رویکردی جامع و پایدار است که با ترکیب روشهای مختلف کنترل، ضمن کاهش خسارت آفت به زیر آستانه اقتصادی، اثرات منفی بر محیط زیست و سلامت انسان را به حداقل میرساند. در مورد توتا آبسولوتا، به دلیل پیچیدگی زیستشناسی، قدرت سازگاری بالا و مقاومت به آفتکشها، اجرای برنامه IPM ضروری است.
اولین گام در IPM، پایش منظم و دقیق جمعیت آفت است. این کار شامل بازدید هفتگی مزرعه، نمونهبرداری از بوتهها، بررسی تلههای فرومونی و ثبت اطلاعات است. بر اساس اطلاعات پایش و با در نظر گرفتن آستانههای اقتصادی، تصمیمگیری برای اقدامات کنترلی انجام میشود. آستانه اقدام برای توتا معمولاً 2 تا 3 لارو زنده در هر بوته یا 5 تا 10 درصد برگهای آلوده است، اما این اعداد بسته به مرحله رشد گیاه، قیمت محصول و هزینه کنترل متغیر است.
دومین اصل مهم، اولویت دادن به روشهای پیشگیرانه و غیرشیمیایی است. این شامل استفاده از نشاهای سالم، رعایت بهداشت مزرعه، کشت ارقام مقاوم، استفاده از توریها و موانع فیزیکی، رهاسازی دشمنان طبیعی و استفاده از تلههای فرومونی است. تنها در صورتی که این روشها کافی نباشند و جمعیت آفت از آستانه عبور کند، از آفتکشهای انتخابی و کمخطر استفاده میشود.
برنامه IPM برای پروانه توتا گوجه فرنگی باید از قبل از کاشت شروع شود و تا پس از برداشت ادامه یابد. در مرحله قبل از کاشت، اقدامات شامل: انتخاب زمین مناسب با رعایت تناوب، شخم عمیق و آمادهسازی زمین برای از بین بردن شفیرههای زمستانگذران، ضدعفونی خاک در صورت سابقه آلودگی شدید و آمادهسازی تجهیزات پایش مانند تلههای فرومونی است.
در مرحله نشا و اوایل رشد، تمرکز بر پیشگیری است: بازرسی دقیق نشاها و در صورت لزوم تیمار با حشرهکش مناسب، استفاده از پوششهای ردیفی در 3-4 هفته اول، نصب تلههای فرومونی برای پایش (2 عدد در هکتار)، و شروع رهاسازی تریکوگراما با مشاهده اولین پروانهها. در این مرحله، گیاه حساستر است و آستانه اقدام پایینتر (1-2 لارو در بوته) در نظر گرفته میشود.
در مرحله رشد رویشی و گلدهی، فعالیتهای پایش تشدید میشود: بازدید هفتگی و نمونهبرداری از حداقل 50 بوته در هکتار، ادامه رهاسازی تریکوگراما (50-100 هزار در هکتار در هفته)، حفظ و تقویت جمعیت دشمنان طبیعی با کاشت گیاهان پناه و در صورت عبور از آستانه، سمپاشی نقطهای یا نواری با حشرهکشهای انتخابی. در این مرحله، آستانه اقدام 2-3 لارو در بوته است.
در مرحله تشکیل و رسیدن میوه، حفاظت از میوهها اولویت دارد: افزایش تعداد تلههای فرومونی برای انبوهگیری (20-30 عدد در هکتار)، استفاده از کیسههای توری برای خوشههای میوه در کشتهای ارگانیک، سمپاشی با ترکیبات کمدوام و رعایت دوره کارنس، و برداشت به موقع میوههای رسیده برای کاهش خسارت. آستانه اقدام در این مرحله پایینتر (1-2 لارو در بوته یا 5% میوه آلوده) است.
یکی از بزرگترین چالشها در کنترل توتا آبسولوتا، توسعه سریع مقاومت به آفتکشها است. گزارشهای متعددی از کاهش کارایی حشرهکشهای مختلف در ایران و جهان وجود دارد. این مسئله ناشی از استفاده بیرویه و غیراصولی از سموم، عدم رعایت چرخش گروههای سمی و فشار انتخابی شدید بر جمعیت آفت است. حل این مشکل نیازمند آموزش کشاورزان، نظارت دقیق بر مصرف سموم، و توسعه ترکیبات جدید با مکانیسمهای اثر متفاوت است.
چالش دیگر، هزینه بالای روشهای کنترل بیولوژیک و IPM در مقایسه با کنترل شیمیایی ساده است. بسیاری از کشاورزان خردهمالک توان مالی برای خرید و رهاسازی مداوم عوامل بیولوژیک را ندارند. همچنین، نیاز به دانش فنی بیشتر و صرف وقت برای پایش و مدیریت دقیق، مانع پذیرش گسترده IPM شده است. حمایتهای دولتی، تشکیل تعاونیها، و ارائه خدمات مشاورهای ارزان میتواند این مشکل را کاهش دهد.
عدم هماهنگی بین کشاورزان در اجرای برنامههای کنترل، مشکل دیگری است که کارایی اقدامات را کاهش میدهد. آفت به راحتی از مزارع کنترل نشده به مزارع تحت مدیریت منتقل میشود. ایجاد مناطق مدیریت آفت (Area-Wide Pest Management) با مشارکت همه کشاورزان یک منطقه، راهحل این مشکل است. همچنین، تغییرات اقلیمی و گرم شدن هوا، دامنه پراکنش و تعداد نسلهای آفت را افزایش داده که این امر برنامهریزی برای کنترل را دشوارتر کرده است.
استفاده از فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی در پایش و پیشبینی طغیان آفت، یکی از زمینههای امیدبخش است. سیستمهای هشدار زودهنگام مبتنی بر دادههای هواشناسی، تلههای هوشمند مجهز به دوربین و تحلیل تصویر، و اپلیکیشنهای موبایل برای شناسایی آفت و ارائه توصیههای مدیریتی، در حال توسعه هستند. این فناوریها میتوانند دقت و سرعت تصمیمگیری را افزایش داده و هزینههای پایش را کاهش دهند.
در زمینه کنترل بیولوژیک، تحقیقات برای یافتن و بومیسازی دشمنان طبیعی جدید ادامه دارد. استفاده از نماتودهای بیمارگر حشرات، قارچهای بیمارگر، و ویروسهای اختصاصی توتا، پتانسیل بالایی برای کنترل این آفت دارند. همچنین، توسعه فرمولاسیونهای جدید برای افزایش ماندگاری و کارایی عوامل میکروبی در شرایط مزرعه، موضوع تحقیقات جاری است.
تکنیکهای نوین اصلاح نباتات مانند ویرایش ژنی (CRISPR) امکان ایجاد مقاومت دقیق و هدفمند در گیاه را فراهم میکند. این روش میتواند بدون انتقال ژن از گونههای دیگر، مقاومت ذاتی گیاه را تقویت کند که پذیرش عمومی بیشتری خواهد داشت. همچنین، استفاده از ترکیبات طبیعی و عصارههای گیاهی به عنوان حشرهکشهای زیستی، با توجه به تقاضای روزافزون برای محصولات ارگانیک، آینده روشنی دارد.
مدیریت موفق توتا آبسولوتا نیازمند یک رویکرد جامع، علمی و مشارکتی است. تجربه سالهای اخیر نشان داده که اتکای صرف به یک روش کنترل، به ویژه سموم شیمیایی، نه تنها مشکل را حل نمیکند بلکه با ایجاد مقاومت و اختلال در اکوسیستم، وضعیت را بدتر میکند. برنامه مدیریت تلفیقی با محوریت پیشگیری، پایش مستمر، استفاده از دشمنان طبیعی و کاربرد هوشمندانه آفتکشها، تنها راه پایدار کنترل این آفت است.
برای کشاورزان، توصیه میشود که: آموزشهای لازم در زمینه شناسایی آفت و روشهای IPM را دریافت کنند، با سایر کشاورزان منطقه برای اجرای هماهنگ برنامههای کنترل همکاری نمایند، از مشاوران کشاورزی برای تصمیمگیریهای فنی کمک بگیرند، سوابق دقیق از اقدامات و نتایج را ثبت کنند، و در روشهای نوین و پایدار سرمایهگذاری نمایند.
برای موفقیت در کنترل توتا آبسولوتا، همکاری همه ذینفعان شامل کشاورزان، محققان، مروجان، تولیدکنندگان نهادهها و سیاستگذاران ضروری است. با توجه به اهمیت اقتصادی گوجهفرنگی و تهدید جدی این آفت، سرمایهگذاری در تحقیقات کاربردی، آموزش و ترویج، و حمایت از کشاورزان در اجرای IPM، بازدهی بالایی خواهد داشت. در نهایت، مدیریت موفق توتا آبسولوتا نه تنها تولید پایدار گوجهفرنگی را تضمین میکند، بلکه الگویی برای مدیریت سایر آفات مهاجم و مقاوم خواهد بود.
