کرم خراط یا پروانه چوبخوار فری (Zeuzera pyrina L) یکی از خطرناکترین و گستردهترین آفات چوبخوار در کشور است که طی دهه اخیر به دلیل تغییرات اقلیمی، ضعف تغذیهای درختان و استفاده بیرویه از سموم غیرتخصصی، به مرحله طغیانی رسیده است. این آفت خطرناک با نفوذ به داخل تنه و شاخه درختان، مسیرهای انتقال شیره گیاهی را مسدود کرده و در نهایت منجر به ضعف، کاهش باردهی و حتی مرگ درخت میشود.
اهمیت کنترل این آفت زمانی مشخص میشود که بدانیم یک درخت گردو بارور که سالها برای پرورش آن زحمت کشیده شده، میتواند در عرض دو سال توسط کرم خراط از بین برود.
کشاورزان باید بدانند که کرم خراط ترجیحاً درختان ضعیف، تنشدیده یا آسیبدیده را مورد حمله قرار میدهد، اما در شرایط شیوع بالا، حتی درختان سالم و قوی نیز از گزند این آفت در امان نیستند. شناخت دقیق آفت کرم خراط، چرخه زندگی آن، عوامل موثر در شیوع و مهمتر از همه، روشهای مختلف پیشگیری و طرز مبارزه با کرم خراط، کلید موفقیت در دفع و نابودی کرم خراط است.
این آفت بهویژه در استانهای سردسیر و نیمهخشک با ارتفاع متوسط، خسارت شدید به باغات وارد کرده و نابودی درختان گردو، سیب، گلابی و به را سبب شده است.
تقریباً در تمام مناطق ایران که این درختان کشت میشوند، حضور آفت گزارش شده است. افزایش دما، کاهش بارندگی و نبود زمستانهای سرد از عوامل ایجاد شرایط مناسب برای رشد جمعیت این آفت چوبخوار است.
در برخی استانها مانند کردستان، همدان، کرمانشاه، فارس و چهارمحال، شدت خسارت به حدی است که حتی تنه درختان کهنسال و قطور از درون پوک شده و خشک میشوند.
گرم شدن زمستانها و نبود دوره سرمای مؤثر برای نابودی لاروهای زمستانگذران.
کاهش فعالیت دشمنان طبیعی به علت مصرف سموم عمومی در باغ.
عدم رعایت بهداشت باغ، هرس اصولی و جمعآوری بقایا.
ورود نهالهای آلوده از نهالستانهای دیگر به مناطق سالم.
ضعف تغذیه و آبیاری ناکافی که باعث جلب آفت به درختان ضعیف میشود.
شرایط آب و هوایی نقش تعیینکنندهای در شیوع کرم خراط دارد. دماهای معتدل و رطوبت متوسط، شرایط ایدهآلی برای تکثیر و رشد این آفت فراهم میکند. بهارهای گرم و مرطوب باعث افزایش نرخ تخمگذاری و بقای لاروها میشود. از طرف دیگر، زمستانهای سرد و طولانی میتواند جمعیت آفت را کاهش دهد، اما لاروهایی که در عمق چوب قرار دارند معمولاً از سرما در امان میمانند.
تغییرات اقلیمی اخیر و افزایش دمای میانگین سالانه باعث طولانیتر شدن فصل فعالیت کرم خراط شده است. این موضوع به ویژه در مناطق معتدل کشور مشهود است که قبلاً زمستانهای سردتری داشتند. خشکسالیهای متوالی نیز با ضعیف کردن درختان، آنها را مستعد حمله کرم خراط می نماید.
پروانه کامل حشرهای نسبتاً بزرگ با بالهای سفید و خالهای مشکی است. دوره فعالیت حشرات کامل از اواخر اردیبهشت تا مرداد ادامه دارد. مادهها روی تنه و شاخههای دارای شکاف یا نزدیکی جوانهها تخمگذاری میکنند و هر ماده بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ تخم میگذارد.
این تخمها به صورت انفرادی یا گروههای کوچک در شکافهای پوست، زخمهای روی تنه، محل اتصال شاخهها، جای زخمهای هرس نامناسب یا هر شکاف و درز روی پوست درخت قرار داده میشوند.
تخمها به شکل بیضی کشیده با طول حدود 1.5 میلیمتر و عرض 1 میلیمتر هستند. رنگ اولیه تخمها سفید مایل به کرم است که به تدریج و با نزدیک شدن به زمان تفریخ، تیرهتر شده و نقاط سیاه کوچکی روی آنها ظاهر میشود.
دوره جنینی بسته به دما و رطوبت محیط بین 10 تا 21 روز طول میکشد. دمای بهینه برای رشد جنین 25 تا 28 درجه سانتیگراد با رطوبت نسبی 65 تا 75 درصد است.
تخمها پس از ۱۰ الی ۱۵ روز به لارو تبدیل میشوند. پس از خروج از تخم، لاروهای نوزاد که طول آنها حدود 2 میلیمتر است، بلافاصله شروع به جستجوی محل مناسب برای نفوذ به داخل بافت گیاه میکنند. در ساعات اولیه، لاروها بسیار حساس به شرایط محیطی هستند و خشکی هوا یا تابش مستقیم آفتاب میتواند باعث مرگ آنها شود. به همین دلیل، اکثر لاروها در ساعات خنک صبح یا عصر وارد بافت گیاه میشوند.
لاروها ابتدا در سرشاخهها تغذیه کرده و سپس به شاخههای ضخیمتر و نهایتاً تنه اصلی نفوذ میکنند و با ایجاد دالانهایی به طول ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر، چوب را منهدم میسازند. فضولات لارو به رنگ نارنجی به همراه خرده چوب از دهانه دالان بیرون میریزد که به وضوح نشانه حضور فعال آفت است.
لاروهای جوان ابتدا از بافتهای نرم زیر پوست (کامبیوم) تغذیه میکنند و گالریهای کم عمق و نامنظمی ایجاد میکنند. با رشد لارو و قویتر شدن آروارهها، آنها به تدریج به سمت چوب سختتر حرکت کرده و گالریهای عمیقتری حفر میکنند.
پس از پایان دوره تغذیه، لارو درون دالان خود تبدیل به شفیره میشود. در انتهای دوره لاروی، لارو بالغ که به حداکثر اندازه خود رسیده، شروع به آمادهسازی محفظه شفیرگی میکند. این محفظه معمولاً نزدیک سطح پوست و در انتهای گالری قرار دارد.
لارو یک سوراخ خروجی نیز آماده میکند اما آن را با تار و براده چوب میپوشاند تا زمان خروج حشره کامل فرا برسد. مرحله شفیرگی معمولاً در اواخر زمستان تا اوایل بهار اتفاق میافتد و بین 2 تا 4 هفته طول میکشد.
شفیره متحرک است و پیش از خروج پروانه، خود را به دهانه دالان میرساند؛ معمولاً بخشی از بدن آن از سوراخ خروجی بیرون دیده میشود. پس از شکستن پوشش شفیرگی، پروانه کامل بیرون آمده و آمادگی جفتگیری پیدا میکند. کل دوره زندگی از تخم تا حشره بالغ بین ۱۲ تا ۱۵ ماه طول میکشد.
علائم آلودگی به کرم خراط شامل موارد متعددی است که کشاورزان باید به دقت به آنها توجه کنند. از مهمترین نشانه های کرم خراط، وجود سوراخهای گرد یا بیضی شکل با قطر 5 تا 15 میلیمتر روی تنه اصلی یا شاخههای قطور است. مهمترین علائم آلودگی درخت به کرم خراط عبارتند از:
در موارد شدید، تعداد زیادی لارو در داخل تنه فعالیت کرده و مسیرهای انتقال شیره را از بین میبرند، در نتیجه درخت به مرور خشک میشود.
فضولات نارنجی رنگ کرم خراط
درخت گردو یکی از میزبانهای اصلی کرم خراط است و علائم آلودگی در این درخت بسیار مشخص است. اولین نشانه کرم خراط درخت گردو معمولاً وجود برادههای چوب در پای درخت یا روی شاخههای افقی است. سوراخهای ورودی و خروجی کرم در گردو معمولاً قطری بین 8 تا 12 میلیمتر دارند و اغلب در قسمتهای پایینی تنه یا محل انشعاب شاخههای اصلی دیده میشوند. در درختان گردوی آلوده، برگها زودتر از موعد زرد شده و میریزند، میوهها کوچک میمانند و پوست سبز آنها به سختی جدا میشود.
نکته مهم برای باغداران گردو این است که کرم خراط گردو معمولاً از قسمتهایی که آفتابسوختگی دارند یا در اثر سرمازدگی آسیب دیدهاند، وارد درخت میشود. همچنین درختان گردویی که دچار تنش آبی هستند یا بیش از حد محصول دارند، بیشتر در معرض حمله قرار میگیرند. در موارد آلودگی شدید، شاخههای آلوده در محل حضور کرم شکننده شده و با کوچکترین فشاری میشکنند.
درختان سیب نیز میزبان مناسب کرم خراط هستند. در باغات قدیمی سیب، آلودگی بیشتر در قسمتهای پایینی تنه و شاخههای قطور مشاهده میشود.
نشانههای قابل مشاهده:
در موارد شدید، پوست درخت در محل آلودگی سیاه شده و بیمار به سرعت ضعیف میشود. یکی از اثرات و نشانههای قطعی کرم خراط سیب، صدای خفیف جویدن در تنه درخت است که در شبهای آرام میتوان شنید.
خسارت کرم خراط در باغهای گردو گاه تا ۵۰ تا ۷۰ درصد تولید سالانه را کاهش میدهد. در یک درخت بالغ ۲۰ ساله معمولاً ۲ تا ۸ دالان فعال مشاهده میشود، اما در طغیان شدید تعداد دالانها میتواند بیش از ۳۰ عدد در یک تنه باشد که عملاً درخت را نابود میکند. خسارت درختان سیب و گلابی معمولاً در سطح شاخههاست ولی موجب ریزش میوه و کاهش بار میشود. درختان آلوده در سال بعد ضعیفتر میشوند و قابل ترمیم کامل نیستند.
علاوه بر خسارت مستقیم، آلودگی باعث کاهش کیفیت چوب، خمیدگی شاخهها، نفوذ قارچها و باکتریهای ثانویه و ریسک خشکیدگی ناگهانی تنه در سالهای گرم میشود.
1- سرما
سرمای ممتد زمستان با دمای زیر منفی ۵ درجه سانتیگراد موجب مرگ بخش زیادی از لاروها میشود.
در مناطق مرتفع، این عامل یک کنترل طبیعی مؤثر است؛ اما در سالهای اخیر کاهش سرمای زمستان موجب کاهش این اثر شده است.
2- بارندگی و رطوبت نسبی
رطوبت زیاد ضمن تقویت رشد درخت و شیره گیاهی، باعث سخت شدن چوب و دشوارتر شدن نفوذ لارو میشود. اما در شرایط خشک، چوب شکنندهتر شده و نفوذ راحتتر است.
3- دشمنان طبیعی
حیات سیستمهای اکوسیستمی نقش بزرگی در کنترل آفات دارد. در مورد کرم خراط، چند گروه زیستی مهم به عنوان دشمن طبیعی شناخته شدهاند:
مورچهها (Formicidae) – تخمها را از شکافهای تنه خارج و مصرف میکنند.
سنهای شکاری (Reduviidae, Anthocoridae) – لاروهای سطحی و تازه خارج شده را شکار میکنند.
پرندگان شکافجوی مانند دارکوب (Dendrocopos spp.) که لاروها را از دالانها بیرون میکشند.
در باغهایی که از سموم سیستمیک با ماندگاری طولانی استفاده نمیشود، جمعیت این دشمنان طبیعی میتواند تا ۶۰٪ از لاروها را نابود کند.
درختان سالم با چوب سخت، آوندهای فعال و شیره غنی، مقاومت بیشتری دارند. آلودگی ابتدا در درختان ضعیف ظاهر میشود؛ فقدان پتاسیم، کلسیم و بور، همراه با کمبود آب، باعث کاهش تشکیل لیگنین در چوب و تسهیل نفوذ لارو میگردد.
با تخریب بخشی از آوند، فرآیند انتقال آب از ریشه به شاخهها مختل شده و برگها زودتر پژمرده میشوند. درخت برای جبران آسیب، رشد رویشی جدید را آغاز میکند، اما همین رشد تازه نقاط نرم و حساس جدیدی برای تخمگذاری پروانه فراهم میآورد. بدین ترتیب آفت بهصورت پیوسته در همان درخت تجدید نسل میکند.
مدیریت تلفیقی شامل ترکیب روشهای مختلف برای کاهش جمعیت آفت و حفظ سلامت باغ با کمترین هزینه و کمترین اثر جانبی زیستمحیطی است. به طور کلی نحوه مبارزه و کنترل کرم خراط عبارتاند از:
– حذف شاخههای خشک یا آلوده در زمستان و سوزاندن فوری آنها خارج از باغ.
– پوشاندن زخمهای ناشی از هرس یا ترک های تنه با چسب باغبانی برای جلوگیری از تخمگذاری.
– پاکسازی پوستهای مرده تنه و محلهای ترکخورده.
– استفاده از نهالهای سالم و گواهیشده.
– تناوب در آبیاری، حفظ رطوبت یکنواخت و پرهیز از تنش آبی.
– تقویت تغذیه درخت بهویژه پتاسیم و کلسیم برای افزایش مقاومت چوب.
داخل دالان فعال را با مفتول فلزی سوراخ و جستجو کنید. با حرکت رفتوبرگشتی، لارو را له کرده یا بیرون آورید. این کار در اوایل بهار و اواخر تابستان کارایی بالایی دارد و برای از بین بردن کرم خراط تا حدودی موثر می باشد.
اگر دالانها متعددند، از خمیر سمی (مخلوط مل + دورسبان یا دیازینون + سریش) برای پر کردن دهانه دالانها استفاده کنید تا با تدخین سم، لاروها نابود شوند.
چسب آکواریوم نیز برای انسداد مؤثر است؛ بوی تند و خاصیت چسبندگی آن مانع نفوذ مجدد پروانهها میشود.
چون لارو درون چوب زندگی میکند، سمپاشی معمولی روی برگها یا تنه تأثیر کمی دارد. با این حال برای درمان کرم خراط در نهالستانها یا درختان جوان، میتوان از محلولهای دیازینون ۶۰% (۲ در هزار)، فوزالون ۳۵% (۱٫۵ در هزار) یا بیسکایا ۲۴% (۱ در هزار) استفاده کرد.
در مناطق با آلودگی شدید، دو تا سه نوبت سمپاشی برای کرم خراط با فاصله ده روز انجام میشود. بهترین زمان، درست پس از دیده شدن پروانههای کامل و آغاز تخمگذاری است.
در دالانهای فعال، قرص فستوکسین (فسفید آلومینیوم) قرار داده و بلافاصله دهانه را با گل، خاک یا خمیر سمی ببندید تا گاز حاصله درون دالان پخش شود و لارو را نابود کند. این روش برای تنههای قطور از بهترین روش برای کنترل کرم خراط محسوب می شود.
فرمون جنسی ماده در قالب کپسولهای فرمونی مصنوعی تولید میشود. با آویختن تلههای فرمونی در ارتفاع تاج درخت، جنس نر جلب و شکار میشود و در نتیجه جفتیابی مختل میگردد.
بهترین زمان نصب: اوایل خرداد تا اواخر تیر. تراکم توصیهشده: حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ تله در هر هکتار برای شکار انبوه و حدود ۵۰ تله برای پایش. تغییر رنگ بدنه تله به سبز روشن یا آبی‑سبز میزان جلب را افزایش میدهد.
رهاسازی زنبورهای پارازیت جنس Bracon hebetor و Pimpla instigator در فصل تخمریزی میتواند تخمها یا لاروهای سطحی را پارازیته کند. همچنین تغذیه کنترلشده پرندگان مانند دارکوبها از درختان آلوده در زمستان به کاهش جمعیت لاروهای زمستانگذران کمک میکند.
نصب تله نوری با نور سفید یا UV در حاشیه باغ برای شناسایی زمان ظهور بالغها مؤثر است، اگرچه نباید برای کنترل مستقیم استفاده شود زیرا حشرات مفید را نیز از بین میبرد.
در سیستمهای پیشرفتهتر، دما‑سنجهای اکولوژیکی و مدلهای پیشبینی براساس درجه‑روز (Degree-Day Model) میتوانند زمان دقیق خروج بالغها را تعیین کنند تا عملیات کنترلی با دقت بالا انجام شود.
درختان با تغذیه متعادل و خاک مناسب کمتر آلوده میشوند. توصیهها:
– کوددهی بهاره با ازت و فسفر برای رشد برگهای سالم.
-کود پتاس و کلسیم در تابستان برای تقویت چوب.
– استفاده از کود آلی و کمپوست برای افزایش ماده آلی خاک.
– انجام آزمون خاک هر دو سال یکبار برای تعیین کمبود عناصر.
تنشهای آبی، حتی برای مدت کوتاه، عامل اصلی جذب کرم خراط است. هنگامی که رطوبت خاک کاهش یابد، فیزیولوژی درخت دگرگون شده و متابولیتهای فرار (مانند الکلها و استرهای معطر) بیشتری از پوست آزاد میشود که برای پروانهها جاذب است. بنابراین برنامه آبیاری منظم و حفظ رطوبت متوسط دائمی، یکی از سادهترین اما مؤثرترین روشهای پیشگیری است.
– در احداث باغهای جدید، از نهالهای سالم و تأییدشده توسط مؤسسه حفظ نباتات استفاده شود.
– درختان از گونههای مختلف در یک قطعه کوچک کاشته نشوند تا تراکم میزبان کاهش یابد.
– بین درختان حداقل ۴ تا ۵ متر فاصله رعایت شود تا تهویه هوا مناسب و رطوبت موضعی کمتر گردد.
– درختان مقاومتر مانند برخی ارقام گردو ایرانی با چوب سخت نسبت به آلودگی کمتر حساسیت دارند.
در محیطهای طبیعی معمولاً همزیستی کرم خراط با آفات دیگر مانند کرم سیب، سوسک پوستخوار، سرخرطومدار چوبی گردو مشاهده میشود. آسیب اولیه توسط آفات دیگر موجب ایجاد مجرا و شکافهای پوستی میشود که محل مناسبی برای تخمگذاری کرم خراط فراهم میآورد. بنابراین کنترل آفات چوبخوار دیگر نیز به صورت غیرمستقیم در کاهش جمعیت این آفت مؤثر است.
زمستان: هرس شاخههای خشک، سوزاندن بقایا، سفیدکاری تنه، تغذیه پایه، آبیاری زمستانه
بهار: بررسی آلودگی تنه، وارد کردن مفتول در دالانها، استفاده از خمیر سمی، نصب اولیه تله فرمونی در خرداد
تابستان: پایش تلهها هر هفته، سمپاشی محدود در نهالستان، آبیاری مرتب، چک کردن فضولات نارنجی
پاییز : انسداد دالانها با چسب آکواریوم یا خمیر، استفاده از قرصهای تدخینی در مهرماه، شخم سطحی خاک پای درخت برای تهویه ریشه
در اجرای هر روش باید اثرات جانبی آن بر محیط و حشرات مفید در نظر بگیرید. مصرف بیرویه سموم فسفره یا کلره علاوهبر نابودی دشمنان طبیعی، موجب آلودگی خاک و کاهش کیفیت محصولات میشود. راهکارهای تلفیقی همیشه باید اولویت داشته باشند و مصرف مواد شیمیایی تنها بهعنوان آخرین مرحله درمان و در مقیاس محدود انجام گیرد.
در سالهای اخیر، شرکتهای دانشبنیان ایرانی با استفاده از تلههای هوشمند فرمونی مجهز به سنسور و دوربین، امکان رصد آنلاین ظهور پروانهها را فراهم کردهاند. این سامانهها با تحلیل عکسها و دادههای دمایی، زمان دقیق ظهور، تخمریزی و اوج فعالیت را تخمین زده و به کشاورز هشدار ارسال میکنند. این روش باعث کاهش ۳۰ تا ۴۰ درصدی مصرف سموم و صرفهجویی در هزینهها شده است.
کرم خراط (Zeuzera pyrina ) یکی از مهمترین آفات چوبخوار درختان میوه در ایران است که با تخریب آوند چوبی، کاهش انتقال شیره، ضعف عمومی و در نهایت خشکیدگی کامل درختان سبب خسارت سنگین میشود. مدیریت موفق این آفت نیازمند رویکرد تلفیقی شامل بهداشت باغ، تغذیه مناسب، منابع طبیعی، تلههای فرمونی، کنترل مکانیکی و شیمیایی محدود در کنار پایش هوشمند است.
هرچه درخت سالمتر باشد، مقاومت طبیعی آن بیشتر خواهد بود و خطر آلودگی کمتر میشود. بنابراین افزایش توجه به تغذیه، آبیاری منظم، و حفظ تعادل زیستی بهترین راه برای جلوگیری از گسترش این آفت محسوب میشود.
کشاورزان باید بدانند که اقدام دیرهنگام، هزینههای سنگین و خسارت دائمی را بهدنبال دارد، در حالیکه پایش منظم، هرس دقیق و آگاهی از نشانههای اولیه، میتواند حیات درخت و پایداری محصول را تضمین کند.
با رعایت راهکارهای ارائهشده در این مقاله، باغداران میتوانند نهتنها کرم خراط را کنترل کنند، بلکه با تقویت مقاومت درختان و مدیریت هوشمند باغ، از طغیانهای بعدی آن نیز پیشگیری نمایند. این دانش، سرمایهی اصلی هر کشاورز هوشمند برای حفظ سلامت خاک، درخت و محصول است.
با سلام اطلا عات مفید عرضه شد ممنون
از حسن نظر و همراهی شما سپاسگزاریم. خوشحالیم که مطالب برای شما مفید بوده است.