اگر کشاورز هستید و با کشت خیار سر و کار دارید، بدون شک نام «کنه تارتن» به گوشتان خورده است. این آفت ریز و به ظاهر بیاهمیت، یکی از مخربترین دشمنان محصول خیار در سراسر جهان و بهویژه در ایران محسوب میشود. کنه تارتن دونقطهای یا همان کنه تارتن دو نقطهای با نام علمی Tetranychus urticae Koch از خانواده Tetranychidae، آفتی است که با اندازهای کمتر از نیم میلیمتر، میتواند یک مزرعه یا گلخانه خیار را ظرف چند هفته به نابودی بکشاند. این کنه با تغذیه از شیره سلولی برگها، تار تنیدن روی سطح برگها و تولید مثل فوقالعاده سریع، خسارتهای اقتصادی سنگینی به کشاورزان وارد میکند.
در این مقاله جامع، قصد داریم تمام آنچه یک کشاورز خیارکار باید درباره کنه تارتن بداند را با زبانی ساده اما کاملاً علمی و مستند بیان کنیم. از شناسایی ظاهری تا چرخه زندگی، از عوامل طغیان تا روشهای مبارزه شیمیایی و بیولوژیکی، و از مدیریت تلفیقی تا اشتباهات رایج کشاورزان، همه و همه را بهصورت مفصل بررسی خواهیم کرد.
کنه تارتن دو نقطهای که در زبان انگلیسی به آن Two-spotted Spider Mite گفته میشود، یکی از چندخوارترین (پلیفاژ) آفات کشاورزی در جهان است. این کنه بیش از ۱۱۰۰ گونه گیاهی از ۱۴۰ خانواده مختلف را مورد تغذیه قرار میدهد، اما خیار، توتفرنگی، لوبیا، گوجهفرنگی و گل رز از میزبانهای اصلی و مورد علاقه آن هستند. بر اساس گزارشهای سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و تحقیقات متعدد مؤسسات تحقیقاتی کشاورزی ایران، کنه تارتن یکی از سه آفت اصلی خیار در گلخانهها و مزارع روباز محسوب میشود.
اهمیت این آفت از چند جنبه قابل بررسی است. نخست آنکه کنه تارتن به دلیل اندازه بسیار کوچک خود (حدود ۰.۳ تا ۰.۵ میلیمتر) اغلب تا زمانی که جمعیت آن به شدت افزایش نیافته و خسارت قابل توجهی وارد نشده، شناسایی نمیشود. دوم آنکه سرعت تکثیر این کنه به قدری بالاست که در شرایط مساعد، جمعیت آن هر پنج تا هفت روز یکبار دو برابر میشود. سوم آنکه این کنه توانایی بالایی در ایجاد مقاومت نسبت به سموم شیمیایی دارد و این موضوع مبارزه با آن را برای کشاورزان بسیار دشوار میکند.
برای شناخت بهتر این آفت، لازم است جایگاه آن را در سیستم ردهبندی موجودات بشناسیم. کنه تارتن دو نقطهای یک حشره نیست، بلکه متعلق به رده کنهسانان (Arachnida) و زیررده Acari است. این موضوع بسیار مهم است، زیرا بسیاری از حشرهکشها روی کنهها اثر ندارند و باید از کنهکشهای اختصاصی استفاده شود.
ردهبندی علمی این کنه به شرح زیر است: سلسله جانوران (Animalia)، شاخه بندپایان (Arthropoda)، زیرشاخه کلیسرداران (Chelicerata)، رده کنهسانان (Arachnida)، زیررده کنهها (Acari)، بالاخانواده Tetranychoidea، خانواده Tetranychidae، جنس Tetranychus، و گونه T. urticae Koch. این گونه اولین بار در سال ۱۸۳۶ توسط کارل لودویگ کخ (C.L. Koch) توصیف و نامگذاری شد و از آن زمان تاکنون یکی از مهمترین آفات کشاورزی جهان باقی مانده است.
شناخت دقیق ویژگیهای ظاهری کنه تارتن برای هر کشاورزی ضروری است، هرچند این شناسایی به دلیل اندازه بسیار کوچک کنه معمولاً نیاز به ذرهبین دهبرابر یا بیشتر دارد. کنههای بالغ ماده بدنی بیضی شکل دارند و طول آنها حدود ۰.۴ تا ۰.۵ میلیمتر است. رنگ بدن در فصل فعالیت (بهار و تابستان) معمولاً سبز مایل به زرد است و دو لکه تیره مشخص در دو طرف بدن دیده میشود که نام “دو نقطهای” از همین لکهها گرفته شده است. این لکهها در واقع محتویات غذایی بدن هستند که از زیر کوتیکول نیمهشفاف کنه قابل مشاهدهاند.
نرها کوچکتر از مادهها هستند و بدنی کشیدهتر و مثلثیشکلتر دارند. طول بدن نرها حدود ۰.۳ میلیمتر است. کنههای بالغ دارای هشت پا هستند (برخلاف حشرات که شش پا دارند) و این یکی از تفاوتهای کلیدی کنهها با حشرات است. لاروها که تازه از تخم خارج شدهاند، شش پا دارند و پس از اولین پوستاندازی، جفت پای چهارم نیز ظاهر میشود.
در اواخر پاییز و با کاهش طول روز و دمای هوا، مادهها به فرم دیاپوزی (زمستانگذران) تبدیل میشوند. در این حالت، رنگ بدن آنها به نارنجی یا قرمز آجری تغییر میکند و دو لکه تیره ناپدید میشود. این تغییر رنگ به دلیل تجمع رنگدانههای کاروتنوئیدی در بدن است که به کنه کمک میکند تا در برابر سرمای زمستان مقاومتر شود.
تخمهای کنه تارتن کروی شکل، شفاف تا زردرنگ و بسیار ریز (حدود ۰.۱۴ میلیمتر قطر) هستند. تخمها معمولاً در سطح زیرین برگها و در میان تارهای ابریشمی قرار داده میشوند. یک ماده بالغ در طول عمر خود میتواند بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ تخم بگذارد، هرچند برخی منابع این تعداد را تا ۳۰۰ عدد نیز گزارش کردهاند.
درک چرخه زندگی کنه تارتن یکی از مهمترین پایههای مدیریت صحیح این آفت است. هر کشاورزی که چرخه زندگی این کنه را بشناسد، بهتر میتواند زمان مناسب مبارزه را تشخیص دهد و از اتلاف هزینه و سم جلوگیری کند.
چرخه زندگی کنه تارتن شامل مراحل تخم، لارو، پیشپورگی (پروتونمف)، پسینپورگی (دئوتونمف) و بالغ است. بین هر مرحله، یک دوره سکون (Quiescent period) وجود دارد که طی آن کنه بیحرکت میشود و پوستاندازی میکند. تخمها پس از گذراندن دوره جنینی که بسته به دما بین ۳ تا ۱۵ روز طول میکشد، تفریخ میشوند. لارو ششپایی که از تخم خارج میشود، بلافاصله شروع به تغذیه از سلولهای برگ میکند.
مدت زمان تکمیل یک نسل کاملاً وابسته به دما است. در دمای ۳۰ درجه سانتیگراد، یک نسل کامل تنها در ۷ تا ۱۰ روز تکمیل میشود. در دمای ۲۵ درجه این مدت به ۱۰ تا ۱۴ روز و در دمای ۲۰ درجه به ۱۵ تا ۲۰ روز افزایش مییابد. آستانه پایین رشدونمو این کنه حدود ۱۲ درجه سانتیگراد و دمای بهینه رشد ۲۸ تا ۳۰ درجه سانتیگراد است. در دماهای بالاتر از ۴۰ درجه، مرگ و میر کنهها افزایش مییابد.
نکته بسیار مهم آن است که کنه تارتن تولید مثل آرنوتوکی (Arrhenotoky) دارد، به این معنی که تخمهای لقاحنیافته تبدیل به نرها و تخمهای لقاحیافته تبدیل به مادهها میشوند. این نوع تولید مثل به کنه اجازه میدهد حتی بدون حضور نر نیز جمعیت خود را حفظ و افزایش دهد. نسبت جنسی معمولاً به نفع مادههاست و در شرایط مساعد، حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد جمعیت را مادهها تشکیل میدهند.
در مناطق معتدل، کنه تارتن میتواند ۱۰ تا ۱۵ نسل در سال تولید کند، اما در گلخانهها که شرایط دمایی مطلوبتری حاکم است، تعداد نسلها ممکن است از ۲۰ نسل نیز فراتر رود. این سرعت باورنکردنی تولید مثل، یکی از دلایل اصلی طغیان سریع و ناگهانی این آفت در مزارع و گلخانههاست.
کنههای تارتن ماده در اواخر پاییز و با کوتاه شدن طول روز (معمولاً کمتر از ۱۴ ساعت) و کاهش دما به حالت دیاپوز میروند. در این حالت، فعالیتهای فیزیولوژیکی بدن به حداقل میرسد، تغذیه متوقف میشود و کنهها به رنگ نارنجی-قرمز درمیآیند. این کنههای زمستانگذران در زیر بقایای گیاهی، شکافهای خاک، درزهای سازههای گلخانه، زیر پوسته درختان و حتی در لابهلای علفهای هرز پناه میگیرند.
در بهار و با افزایش دما و طول روز، کنههای زمستانگذران از دیاپوز خارج شده و به سمت گیاهان میزبان مهاجرت میکنند. این مهاجرت معمولاً با باد، با راه رفتن روی سطح خاک و یا با حمل شدن توسط حشرات دیگر صورت میگیرد. در گلخانهها، به دلیل شرایط دمایی ثابت و مطلوب، ممکن است دیاپوز کامل اتفاق نیفتد و کنهها در تمام طول سال فعال باقی بمانند. این موضوع اهمیت بهداشت گلخانه و حذف بقایای گیاهی را دوچندان میکند.
درک نحوه تغذیه کنه تارتن به کشاورزان کمک میکند تا بهتر بفهمند چرا علائم خسارت به شکل خاصی ظاهر میشوند. کنه تارتن دارای قطعات دهانی از نوع زننده-مکنده است. کلیسرهای سوزنیشکل آن به طول حدود ۰.۱ میلیمتر، پوست رویی (اپیدرم) برگ را سوراخ کرده و وارد سلولهای میانبرگ (مزوفیل) میشوند. سپس کنه محتویات سلولی شامل کلروپلاستها، میتوکندریها و سایر اندامکهای سلولی را مکیده و تخلیه میکند.
هر کنه بالغ روزانه حدود ۱۸ تا ۲۲ سلول را خالی میکند. با توجه به اینکه در یک آلودگی شدید ممکن است هزاران کنه روی یک برگ فعالیت کنند، تعداد سلولهای تخریبشده در یک روز میتواند به میلیونها برسد. سلولهای تخلیهشده با هوا پر شده و نور را منعکس میکنند، به همین دلیل برگهای آلوده ظاهری نقرهای-سفید یا رنگپریده پیدا میکنند.
تخریب سلولهای حاوی کلروفیل به طور مستقیم توان فتوسنتزی گیاه را کاهش میدهد. تحقیقات نشان داده است که آلودگی شدید کنه تارتن میتواند نرخ فتوسنتز را تا ۵۰ تا ۷۰ درصد کاهش دهد. علاوه بر این، سوراخهایی که در اپیدرم ایجاد میشوند، باعث افزایش تبخیر آب از سطح برگ و اختلال در تنظیم آبی گیاه (تعرق) میشوند. به همین دلیل، گیاهان آلوده در شرایط گرم و خشک سریعتر پژمرده و خشک میشوند.
شناسایی به موقع علائم آلودگی کنه تارتن، کلید موفقیت در مبارزه با این آفت است. کشاورزان باید به طور منظم مزرعه و گلخانه خود را بازدید کنند و به نشانههای زیر توجه ویژهای داشته باشند.
اولین علامت آلودگی، ظاهر شدن نقاط ریز و روشن (سفید تا زردرنگ) روی سطح رویی برگهاست. این نقاط که به آنها Stippling یا «خالخالی شدن» گفته میشود، ناشی از تخلیه سلولهای منفرد توسط کنههاست. در مراحل اولیه، این نقاط ممکن است با علائم کمبود عناصر غذایی (بهویژه آهن یا منیزیم) اشتباه گرفته شوند، اما با دقت بیشتر و بررسی سطح زیرین برگ با ذرهبین، حضور کنهها قابل تأیید است.
با پیشرفت آلودگی، نقاط روشن به هم متصل شده و لکههای بزرگتر زرد تا برنزهرنگ تشکیل میدهند. برگها به تدریج رنگ سبز خود را از دست داده و به زرد، قهوهای و در نهایت خشک تبدیل میشوند. در آلودگیهای شدید، لبه برگها به سمت بالا یا پایین پیچ میخورند و برگها زودتر از موعد ریزش میکنند.
یکی از مشخصترین نشانههای آلودگی کنه تارتن، تارهای ابریشمی بسیار ظریفی است که کنهها در سطح زیرین برگها و بین برگها و ساقهها میتنند. این تارها که با چشم غیرمسلح به صورت تارعنکبوتهای بسیار نازک دیده میشوند، عملکردهای متعددی دارند. تارها از کنه در برابر باد و باران محافظت میکنند، حرکت روی سطح برگ را آسانتر میسازند و به عنوان سکوی پرتاب برای پراکنش با باد عمل میکنند. همچنین تارها مانعی فیزیکی در برابر نفوذ کنهکشها ایجاد میکنند و این یکی از دلایل مشکل بودن مبارزه شیمیایی در آلودگیهای شدید است.
در خیار به طور خاص، علائم آلودگی ابتدا روی برگهای پایینی و مسنتر بوته ظاهر میشود و سپس به سمت برگهای بالایی و جوانتر پیشروی میکند. میوههای خیار معمولاً مستقیماً مورد تغذیه قرار نمیگیرند، اما کاهش توان فتوسنتزی گیاه منجر به کاهش اندازه، کیفیت و تعداد میوهها میشود. در آلودگیهای شدید، میوهها کوچک، کج و بدشکل میشوند و بازارپسندی خود را از دست میدهند.
طغیان کنه تارتن معمولاً به طور ناگهانی رخ نمیدهد، بلکه ترکیبی از عوامل محیطی، زراعی و مدیریتی زمینه را برای افزایش سریع جمعیت این آفت فراهم میکنند. شناخت این عوامل به کشاورزان کمک میکند تا با اصلاح شرایط، از وقوع طغیان جلوگیری کنند.
دما مهمترین عامل محیطی مؤثر بر جمعیت کنه تارتن است. دماهای بالای ۲۵ درجه سانتیگراد مطلوبترین شرایط را برای تکثیر سریع این کنه فراهم میکنند. در دمای ۳۰ درجه، نرخ ذاتی افزایش جمعیت (rmr_m) به حداکثر خود میرسد. به همین دلیل، ماههای گرم تابستان و اوایل پاییز معمولاً اوج طغیان کنه تارتن در مزارع روباز است. در گلخانهها، به دلیل دمای بالاتر و ثابتتر، طغیان ممکن است در هر زمانی از سال رخ دهد.
رطوبت نسبی پایین هوا نیز از عوامل مساعدکننده طغیان است. کنه تارتن در رطوبتهای نسبی ۳۰ تا ۵۰ درصد بهترین شرایط رشد و تکثیر را دارد. رطوبتهای بالاتر از ۸۰ درصد رشد قارچهای بیمارگر کنه مانند Neozygites floridana را تقویت کرده و جمعیت کنه را به طور طبیعی کاهش میدهد. بنابراین، در گلخانههایی که رطوبت هوا پایین نگه داشته میشود، خطر طغیان بیشتر است.
تنش آبی و خشکی یکی از عوامل کلیدی طغیان کنه تارتن محسوب میشود. گیاهانی که تحت تنش کمآبی هستند، کیفیت غذایی بهتری برای کنهها فراهم میکنند، زیرا غلظت مواد مغذی در شیره سلولی این گیاهان بالاتر است. تحقیقات Tomczyk و Kropczynska در سال ۱۹۸۵ نشان داده است که کنههایی که روی گیاهان تحت تنش آبی تغذیه میکنند، تخمریزی بیشتری دارند و طول عمر بالاتری از خود نشان میدهند.
مصرف بیش از حد کودهای نیتروژنه نیز میتواند زمینهساز طغیان باشد. نیتروژن زیاد باعث افزایش اسیدهای آمینه آزاد در شیره گیاهی شده و کیفیت تغذیهای گیاه را برای کنه بالا میبرد. در مقابل، تغذیه متعادل گیاه با عناصر مختلف، بهویژه پتاسیم و سیلیسیم، میتواند مقاومت گیاه را در برابر کنه تارتن افزایش دهد.
استفاده بیرویه از حشرهکشهای وسیعالطیف یکی از مهمترین عوامل طغیان ثانویه کنه تارتن است. این سموم دشمنان طبیعی کنه مانند کنههای شکارگر، کفشدوزکها، بالتوریها و تریپسهای شکارگر را نابود میکنند، درحالیکه خود کنه تارتن به بسیاری از این سموم مقاوم است یا به سرعت مقاومت پیدا میکند. این پدیده که به آن «طغیان ناشی از سم» یا Pesticide-induced pest outbreak گفته میشود، بارها در مزارع و گلخانههای ایران مشاهده شده است.
خسارت اقتصادی کنه تارتن بر محصول خیار بسیار قابل توجه است و میتواند در صورت عدم مدیریت صحیح، به از بین رفتن کامل محصول منجر شود. تحقیقات انجامشده در ایران و سایر کشورهای تولیدکننده خیار نشان داده است که آلودگی شدید کنه تارتن میتواند عملکرد محصول خیار را ۴۰ تا ۸۰ درصد کاهش دهد. این خسارت شامل کاهش تعداد میوه، کاهش اندازه و وزن میوهها، کاهش کیفیت بازاری میوهها و در نهایت مرگ زودرس بوتههاست.
در گلخانهها، خسارت اقتصادی معمولاً شدیدتر از مزارع روباز است، زیرا محصول گلخانهای ارزش اقتصادی بالاتری دارد و هزینههای تولید نیز بیشتر است. یک طغیان شدید کنه تارتن در گلخانه خیار میتواند خسارتی معادل چندین صد میلیون تومان برای هر هکتار ایجاد کند. علاوه بر خسارت مستقیم ناشی از تغذیه، کنه تارتن میتواند ناقل برخی ویروسهای گیاهی نیز باشد و خسارت غیرمستقیم را نیز به محصول تحمیل کند.
از منظر فیزیولوژیکی، خسارت کنه تارتن فراتر از تخریب سلولهای برگ است. بسته شدن روزنهها (استوماتا) در پاسخ به آسیب مکانیکی، کاهش جذب دیاکسیدکربن و در نتیجه افت شدید فتوسنتز، افزایش تنفس سلولی (که خود مصرفکننده قندهای ذخیرهای است)، و اختلال در انتقال آب و مواد غذایی از جمله پیامدهای فیزیولوژیکی هستند. مطالعهای که توسط Park و Lee در سال ۲۰۰۲ انجام شده نشان میدهد که حتی آلودگیهای خفیف کنه تارتن (کمتر از ۵ کنه در هر برگ) نیز عملکرد فتوسنتزی را به طور معنیداری کاهش میدهد.
مفهوم آستانه زیان اقتصادی (Economic Injury Level یا EIL) و آستانه اقدام (Economic Threshold یا ET) از مفاهیم کلیدی در مدیریت تلفیقی آفات (IPM) است. آستانه زیان اقتصادی، تراکم جمعیت آفتی است که در آن هزینه خسارت آفت برابر با هزینه مبارزه با آن میشود. آستانه اقدام نیز تراکمی پایینتر از آستانه زیان اقتصادی است که در آن باید عملیات مبارزه را آغاز کرد تا جمعیت آفت به آستانه زیان نرسد.
برای کنه تارتن در خیار، آستانههای مختلفی در مطالعات گوناگون پیشنهاد شده است. به طور کلی، در خیار گلخانهای، حضور ۳ تا ۵ کنه متحرک در هر برگ (هنگام نمونهبرداری از برگهای میانی بوته) به عنوان آستانه اقدام در نظر گرفته میشود. در مزارع روباز، این آستانه بسته به مرحله رشد گیاه و شرایط اقلیمی، بین ۵ تا ۱۰ کنه در هر برگ متغیر است. لازم به ذکر است که این آستانهها بسته به قیمت محصول، هزینه سمپاشی و شرایط بازار ممکن است تغییر کنند.
نمونهبرداری منظم و اصولی از مزرعه یا گلخانه، ستون فقرات هر برنامه مدیریت تلفیقی کنه تارتن است. بدون نمونهبرداری صحیح، تشخیص بهموقع آلودگی و تعیین زمان مناسب مبارزه غیرممکن خواهد بود.
برای نمونهبرداری از کنه تارتن در خیار، بهترین روش بازدید هفتگی از مزرعه یا گلخانه و بررسی سطح زیرین برگها با استفاده از ذرهبین دهبرابر (لوپ دستی) است. در هر بازدید، باید حداقل ۳۰ تا ۵۰ برگ از نقاط مختلف مزرعه به صورت تصادفی انتخاب و بررسی شوند. بهتر است از هر بوته، یک برگ از قسمت پایینی (برگهای مسن)، یک برگ از قسمت میانی و یک برگ از قسمت بالایی (برگهای جوان) نمونهبرداری شود.
روش دیگر نمونهبرداری، استفاده از روش ضربهای (Tapping method) است. در این روش، یک کاغذ سفید را زیر برگ قرار داده و با دست ضربهای به برگ میزنید. کنهها روی کاغذ سفید میریزند و به صورت نقاط متحرک ریز قابل شمارش هستند. این روش سریعتر از شمارش مستقیم روی برگ است و برای بازدیدهای روتین مناسب است.
برای ثبت نتایج نمونهبرداری، توصیه میشود یک دفترچه یادداشت یا فرم مخصوص داشته باشید و در هر بازدید، تاریخ، محل نمونهبرداری، تعداد کنهها (تفکیک مراحل مختلف زندگی در صورت امکان)، درصد برگهای آلوده و شدت علائم خسارت را ثبت کنید. این اطلاعات به شما کمک میکند روند تغییرات جمعیت را پیگیری کرده و زمان بهینه مبارزه را تعیین کنید.
نکته بسیار مهم در نمونهبرداری، توجه به نقاط کانونی آلودگی (Hot spots) است. کنه تارتن معمولاً ابتدا در نقاط خاصی از مزرعه یا گلخانه ظاهر میشود و سپس به تدریج گسترش مییابد. این نقاط کانونی معمولاً شامل حاشیههای مزرعه، نقاط نزدیک به منابع آلودگی (مانند مزارع همجوار آلوده)، نقاطی با جریان هوای بیشتر و نقاطی که گیاهان تحت تنش هستند، میباشند. شناسایی زودهنگام این نقاط کانونی امکان مبارزه موضعی و کاهش مصرف سم را فراهم میکند.
مبارزه زراعی شامل مجموعهای از اقدامات است که با تغییر شرایط محیطی و زراعی، جمعیت آفت را در سطح پایین نگه میدارد. این روشها پایه و اساس مدیریت تلفیقی هستند و پیش از هر اقدام شیمیایی یا بیولوژیکی باید مورد توجه قرار گیرند.
بهداشت مزرعه و گلخانه نخستین و مهمترین اقدام پیشگیرانه است. پس از پایان فصل کشت، تمامی بقایای گیاهی باید از مزرعه یا گلخانه جمعآوری و از بین برود. کنههای زمستانگذران که در بقایای گیاهی پنهان میشوند، اگر حذف نشوند، منبع آلودگی فصل بعد خواهند بود. در گلخانهها، شستشوی سازهها با آب پرفشار و ضدعفونی با محلولهای مناسب (مانند هیپوکلریت سدیم رقیق) میتواند تعداد کنههای زمستانگذران را به شدت کاهش دهد.
مدیریت علفهای هرز اطراف مزرعه و داخل گلخانه نیز بسیار حائز اهمیت است. بسیاری از علفهای هرز مانند سلمهتره، تاجخروس، پیچک صحرایی و خرفه، میزبانهای جایگزین کنه تارتن هستند و میتوانند به عنوان پناهگاه و منبع آلودگی عمل کنند. حذف این علفها تا شعاع حداقل ۵ تا ۱۰ متری اطراف مزرعه توصیه میشود.
آبیاری صحیح و منظم نقش بسیار مهمی در پیشگیری از طغیان کنه تارتن دارد. همانطور که پیشتر اشاره شد، تنش آبی گیاه را مستعد حمله کنه میکند. حفظ رطوبت کافی خاک و جلوگیری از دورههای طولانی کمآبی، بهویژه در ماههای گرم تابستان، از اقدامات ضروری پیشگیرانه است. آبیاری بارانی (در مزارع روباز) نیز میتواند با شستن کنهها از سطح برگها و افزایش رطوبت محیط، جمعیت کنه را کاهش دهد.
تنظیم تغذیه گیاه نیز اهمیت ویژهای دارد. مصرف متعادل کودها و پرهیز از مصرف بیش از حد نیتروژن، بهویژه نیتروژن آمونیومی، کمک میکند تا گیاه کمتر مورد حمله قرار گیرد. مصرف کودهای پتاسیمی و سیلیسیمی میتواند ضخامت دیواره سلولی و اپیدرم برگ را افزایش داده و نفوذ کلیسرهای کنه را دشوارتر کند. مطالعات Marschner در سال ۲۰۱۲ نشان داده که سیلیسیم با رسوب در دیواره سلولهای اپیدرمی، یک سد مکانیکی مؤثر در برابر تغذیه کنه ایجاد میکند.
تناوب زراعی با گیاهان غیرمیزبان (مانند گندم، جو یا ذرت) نیز میتواند فشار آفت را کاهش دهد. هرچند در گلخانهها امکان تناوب محدودتر است، اما فاصله زمانی بین دو کشت متوالی خیار و کشت یک محصول غیرمیزبان (مانند کاهو) میتواند مفید باشد.
در گلخانهها، مدیریت دما و رطوبت ابزار قدرتمندی برای مهار کنه تارتن است. افزایش رطوبت نسبی هوا به بالای ۷۰ درصد (به شرطی که خطر بیماریهای قارچی کنترل شود) و جلوگیری از دماهای بسیار بالا (بالای ۳۵ درجه) میتواند نرخ تکثیر کنه را کند کند. استفاده از سیستمهای مهپاش (Fogging) در ساعات گرم روز هم دما را پایین آورده و هم رطوبت را بالا میبرد.
استفاده از ارقام مقاوم یا متحمل خیار نیز در صورت دسترسی، یکی از بهترین روشهای پیشگیرانه است. هرچند تاکنون رقم خیاری با مقاومت کامل به کنه تارتن معرفی نشده، اما برخی ارقام با داشتن کرکهای غدهای (Trichomes) بیشتر یا ضخامت بالاتر اپیدرم، تحمل بیشتری نسبت به تغذیه کنه نشان میدهند.
مبارزه بیولوژیکی یکی از ارکان اصلی مدیریت تلفیقی کنه تارتن است و در سالهای اخیر به دلیل مشکلات مقاومت به سموم و نگرانیهای زیستمحیطی، اهمیت روزافزونی یافته است. در این روش، از دشمنان طبیعی کنه تارتن برای کاهش جمعیت آن استفاده میشود.
مهمترین و موفقترین عامل بیولوژیکی مورد استفاده در جهان برای مبارزه با کنه تارتن، کنه شکارگر Phytoseiulus persimilis است. این کنه شکارگر بومی سواحل مدیترانه است و اولین بار در اوایل دهه ۱۹۶۰ به صورت تجاری برای مبارزه بیولوژیکی مورد استفاده قرار گرفت. فیتوسئولوس پرسیمیلیس یک شکارگر اختصاصی کنههای تارتن (بهویژه T. urticae) است و از تمام مراحل رشدی آن شامل تخم، لارو، نمف و بالغ تغذیه میکند. یک کنه شکارگر بالغ میتواند روزانه ۵ تا ۲۰ کنه تارتن بالغ یا ۲۰ تا ۳۰ تخم و نمف را شکار کند.
شرایط بهینه برای فعالیت فیتوسئولوس پرسیمیلیس شامل دمای ۲۰ تا ۲۸ درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی بالاتر از ۶۰ درصد است. در رطوبتهای پایینتر از ۵۰ درصد، تخمهای این شکارگر خشک شده و تفریخ نمیشوند. بنابراین، استفاده از این شکارگر در گلخانههایی که رطوبت هوا قابل کنترل است، بسیار موفقتر از مزارع روباز خواهد بود.
نرخ رهاسازی فیتوسئولوس پرسیمیلیس بسته به شدت آلودگی متفاوت است. در آلودگیهای خفیف، رهاسازی ۵ تا ۱۰ شکارگر در هر متر مربع کافی است. در آلودگیهای متوسط، ۲۰ تا ۵۰ شکارگر در هر متر مربع و در آلودگیهای شدید، ممکن است تا ۱۰۰ شکارگر در هر متر مربع نیاز باشد. نکته مهم این است که رهاسازی شکارگر باید زمانی انجام شود که جمعیت کنه تارتن هنوز خیلی بالا نرفته باشد. رهاسازی در مراحل پیشرفته آلودگی معمولاً نتیجه رضایتبخشی نخواهد داشت.
کنه شکارگر دیگری که به طور گسترده مورد استفاده قرار میگیرد Amblyseius (Neoseiulus) californicus است. این شکارگر بر خلاف فیتوسئولوس، یک شکارگر عمومیتر است و علاوه بر کنه تارتن، از گرده، تریپس و سایر کنههای ریز نیز تغذیه میکند. مزیت اصلی آمبلیسئوس کالیفورنیکوس تحمل بالای آن به رطوبت پایین و دماهای بالاتر است، که آن را برای استفاده در شرایط آب و هوایی خشک ایران مناسبتر میسازد. همچنین این شکارگر حتی در غیاب طعمه نیز زنده میماند و از گرده تغذیه میکند، بنابراین میتواند به صورت پیشگیرانه (قبل از ظهور کنه تارتن) رهاسازی شود.
گونه شکارگر Amblyseius swirskii نیز در سالهای اخیر به عنوان یک عامل کنترل بیولوژیکی چندمنظوره مورد توجه قرار گرفته است. این شکارگر علاوه بر کنه تارتن، سفیدبالکها و تریپسها را نیز شکار میکند و در گلخانههایی که چندین آفت به طور همزمان فعال هستند، گزینه بسیار مناسبی است.
علاوه بر کنههای شکارگر، حشرات شکارگر دیگری نیز در کنترل طبیعی کنه تارتن نقش دارند. بالتوری سبز (Chrysoperla carnea) که لاروهای آن شکارگرهای حریصی هستند، کفشدوزکهای Stethorus که به طور اختصاصی از کنهها تغذیه میکنند، و پشههای شکارگر Feltiella acarisuga از جمله این دشمنان طبیعی هستند.
قارچهای بیمارگر کنه نیز ابزارهای مهمی در مبارزه بیولوژیکی هستند. قارچ Beauveria bassiana و Metarhizium anisopliae از مهمترین قارچهای بیمارگر کنه تارتن هستند که فرمولاسیونهای تجاری آنها در بازار موجود است. اسپور این قارچها با تماس با بدن کنه، جوانه زده و به داخل بدن نفوذ کرده و باعث مرگ کنه در عرض ۳ تا ۷ روز میشوند. اثربخشی این قارچها به شدت وابسته به رطوبت محیط است و در رطوبتهای بالاتر از ۸۰ درصد بهترین عملکرد را دارند.
هرچند مبارزه شیمیایی باید به عنوان آخرین راهحل مورد استفاده قرار گیرد، اما واقعیت این است که در بسیاری از موارد، بهویژه وقتی جمعیت کنه تارتن به سرعت افزایش یافته و از آستانه اقتصادی عبور کرده، استفاده از کنهکشهای شیمیایی اجتنابناپذیر است. نکته کلیدی در مبارزه شیمیایی، انتخاب سم مناسب، رعایت دوز صحیح، زمانبندی مناسب و جلوگیری از ایجاد مقاومت است.
اولین و مهمترین نکته این است که برای مبارزه با کنه تارتن باید حتماً از کنهکشهای اختصاصی (Acaricides) استفاده شود و نه حشرهکشهای عمومی. حشرهکشهایی مانند سایپرمترین، دلتامترین و لامبداسیهالوترین (پایرتروئیدها) نه تنها روی کنه تارتن بیاثرند، بلکه با نابودی دشمنان طبیعی، وضعیت را بدتر میکنند.
کنهکشهایی که در حال حاضر مجوز مصرف دارند و علیه کنه تارتن خیار مؤثر هستند، شامل گروهها و ترکیبات متعددی میشوند. آبامکتین (Abamectin) با نامهای تجاری ورتیمک، آگریمک و غیره، یکی از پرمصرفترین کنهکشها در ایران است. این ماده از گروه آورمکتینها بوده و اثر حشرهکشی-کنهکشی دارد و با تأثیر بر سیستم عصبی کنه (مهار گیرندههای GABA و گلوتامات)، باعث فلج و مرگ آن میشود. آبامکتین دارای خاصیت عمقنفوذی (Translaminar) است، به این معنی که پس از محلولپاشی روی سطح رویی برگ، به داخل بافت برگ نفوذ کرده و کنههایی که در سطح زیرین برگ تغذیه میکنند را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. دوز مصرف آبامکتین معمولاً ۰.۵ تا ۱ لیتر در هکتار (فرمولاسیون EC ۱.۸%) است.
سم اسپیرومسیفن (Spiromesifen) با نام تجاری اُبرون (Oberon)، کنهکشی از گروه مشتقات اسید تترونیک است که با مهار سنتز لیپید در بدن کنه عمل میکند. این ماده روی تمام مراحل رشدی کنه مؤثر است و بهویژه اثر تخمکشی (Ovicidal) قوی دارد. سم اوبرون یکی از بهترین گزینهها در برنامههای مدیریت مقاومت است، زیرا مکانیسم اثر آن با سایر کنهکشهای رایج متفاوت است.
اتوکسازول (Etoxazole) با نام تجاری بایت (Borneo)، یک کنهکش از گروه مهارکنندههای رشد (Growth Regulators) است که با اختلال در فرایند پوستاندازی، مانع تبدیل لارو و نمف به مراحل بعدی میشود. اتوکسازول اثر تخمکشی نیز دارد و بر مراحل نابالغ بسیار مؤثر است، اما تأثیر مستقیم روی بالغین ندارد. بنابراین، بهتر است در مراحل اولیه آلودگی (وقتی هنوز جمعیت بالغین زیاد نیست) استفاده شود.
هگزیتیازوکس (Hexythiazox) با نام تجاری نیسورون، مشابه اتوکسازول عمل میکند و مهارکننده رشد است. این ماده اثر بسیار خوبی روی تخمها و لاروها دارد و دوره تأثیر طولانی (۲ تا ۴ هفته) از خود نشان میدهد.
فنپیروکسیمیت (Fenpyroximate) با نام تجاری اُرتوس (Ortus)، کنهکشی از گروه مهارکنندههای کمپلکس I میتوکندریایی (METI) است. این ماده اثر ضربهای (Knockdown) سریعی دارد و برای کاهش سریع جمعیت بالغین مناسب است. اما استفاده مکرر از این گروه میتواند به سرعت منجر به ایجاد مقاومت شود.
بایفنازیت (Bifenazate) با نام تجاری فلورامایت (Floramite)، کنهکشی از گروه بایفنیلها است که مکانیسم اثر منحصر به فردی دارد و در برنامههای مدیریت مقاومت گزینه ارزشمندی محسوب میشود. این ماده بر مراحل متحرک (لارو، نمف و بالغ) مؤثر است و اثر تخمکشی ضعیفی دارد.
سایفلومتوفن (Cyflumetofen) با نام تجاری دانیسارابا (Danisaraba)، کنهکش جدیدی از گروه بنزوئیلاستونیتریلها است که مهارکننده کمپلکس II میتوکندریایی بوده و مکانیسم اثر متفاوتی از کنهکشهای METI دارد. این ماده گزینه مناسبی برای تناوب با سایر کنهکشهاست.
کنهکشهای گیاهی و معدنی نیز گزینههایی هستند که میتوانند در برنامه مدیریت تلفیقی نقش داشته باشند. روغنهای معدنی (Mineral oils) با پوشاندن بدن کنه و بستن منافذ تنفسی، باعث خفگی آنها میشوند. صابونهای حشرهکش (Insecticidal soaps) حاوی نمکهای پتاسیمی اسیدهای چرب نیز با تخریب لایه مومی بدن کنه، باعث از دست رفتن آب بدن و مرگ آن میشوند. گوگرد میکرونیزه نیز کنهکش قدیمی اما هنوز مؤثری است که به صورت تماسی و تبخیری عمل میکند. با این حال، باید توجه داشت که برخی ارقام خیار به گوگرد حساس هستند و قبل از مصرف باید حساسیت رقم بررسی شود. همچنین استفاده از گوگرد در دماهای بالای ۳۰ درجه ممکن است باعث سوختگی برگها شود.
مقاومت کنه تارتن به سموم شیمیایی یکی از جدیترین چالشهای مبارزه با این آفت است. بر اساس گزارشهای کمیته اقدام مقاومت به آفتکشها (IRAC)، کنه تارتن دو نقطهای رکورددار مقاومت در بین کنهها و حشرات است و تاکنون مقاومت آن به بیش از ۹۵ ماده مؤثره مختلف گزارش شده است. دلایل این مقاومت بالا شامل تعداد نسل زیاد در سال (که فرصت بیشتری برای انتخاب ژنهای مقاوم فراهم میکند)، جمعیت بالا، سیستم تولید مثل هاپلو-دیپلوئیدی و تنوع ژنتیکی بالای جمعیتهاست.
برای مدیریت مقاومت و حفظ اثربخشی کنهکشها، رعایت اصول زیر ضروری است. اول آنکه هرگز یک کنهکش را به طور مکرر و پشت سر هم استفاده نکنید. توصیه میشود از تناوب کنهکشها با مکانیسمهای اثر مختلف استفاده شود. به عنوان مثال، در سمپاشی اول از یک METI (مانند فنپیروکسیمیت) و در سمپاشی دوم از یک مهارکننده سنتز لیپید (مانند اسپیرومسیفن) و در سمپاشی سوم از یک آورمکتین (مانند آبامکتین) استفاده کنید. دوم آنکه دوز مصرف توصیهشده را دقیقاً رعایت کنید و هرگز دوز سم را کاهش یا افزایش ندهید. دوز پایینتر از حد توصیهشده، مقاومت را تسریع میکند و دوز بالاتر، علاوه بر خطرات زیستمحیطی، دشمنان طبیعی را بیشتر تخریب میکند. سوم آنکه از ترکیب چند کنهکش در یک تانکر (Tank mix) بدون مشورت با کارشناس خودداری کنید. برخی ترکیبات نه تنها اثربخشی را افزایش نمیدهند، بلکه ممکن است باعث سوختگی گیاه شوند.
حتی بهترین کنهکش هم اگر به درستی استفاده نشود، نتیجه مطلوبی نخواهد داشت. رعایت نکات فنی سمپاشی در مبارزه با کنه تارتن اهمیت ویژهای دارد.
پوششدهی کامل سطح زیرین برگها مهمترین نکته فنی سمپاشی علیه کنه تارتن است. از آنجا که اکثر کنهها در سطح زیرین برگها مستقر هستند، نازلهای سمپاش باید طوری تنظیم شوند که قطرات سم به سطح زیرین برگها نیز برسند. استفاده از نازلهای مخروطی توخالی (Hollow cone nozzles) و فشار مناسب (۵ تا ۱۰ بار) به پوششدهی بهتر کمک میکند.
حجم محلول مصرفی باید کافی باشد. در سمپاشی علیه کنه تارتن، حجمهای بالاتر از معمول نیاز است. در مزارع روباز، حداقل ۴۰۰ تا ۶۰۰ لیتر محلول در هکتار و در گلخانهها، حداقل ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ لیتر در هکتار توصیه میشود.
زمان سمپاشی نیز مهم است. بهترین زمان سمپاشی صبح زود یا عصر (پرهیز از ساعات گرم و آفتابی روز) است. دمای بالا و نور شدید خورشید باعث تجزیه سریعتر برخی کنهکشها و کاهش اثربخشی آنها میشود.
افزودن مویان (Surfactant) یا روغن ولک به محلول سمپاشی میتواند نفوذپذیری سم را افزایش دهد و پوششدهی را بهبود بخشد. با این حال، نوع و غلظت مویان باید با کارشناس مشورت شود تا از سوختگی برگها جلوگیری شود.
در آلودگیهای شدید که تارهای ابریشمی متراکمی سطح برگها را پوشاندهاند، ممکن است لازم باشد ابتدا با آب پرفشار تارها را شسته و سپس سمپاشی کنید، زیرا تارها مانند سپر محافظتی عمل کرده و از نفوذ کنهکش جلوگیری میکنند.
تکرار سمپاشی معمولاً لازم است، زیرا اکثر کنهکشها روی تخمها بیاثر یا کماثرند (به استثنای اتوکسازول، هگزیتیازوکس و اسپیرومسیفن که اثر تخمکشی دارند). فاصله بین دو سمپاشی بسته به دما و نوع کنهکش، معمولاً ۷ تا ۱۴ روز است. حداقل دو بار سمپاشی با فاصله مناسب برای پوششدهی نسل جدیدی که از تخمها خارج میشوند، ضروری است.
مدیریت تلفیقی آفت (Integrated Pest Management) رویکردی است که تمام روشهای مبارزه (زراعی، بیولوژیکی، شیمیایی و فیزیکی) را به صورت هماهنگ و همافزا به کار میگیرد تا جمعیت آفت را در سطح زیر آستانه زیان اقتصادی نگه دارد. در مورد کنه تارتن خیار، یک برنامه IPM موفق شامل مراحل زیر است.
مرحله اول یعنی پیشگیری، شامل تمام اقدامات زراعی و بهداشتی است که پیشتر توضیح داده شد. حذف بقایای گیاهی، مدیریت علفهای هرز، آبیاری صحیح، تغذیه متعادل و تنظیم شرایط محیطی گلخانه. مرحله دوم یعنی پایش، شامل نمونهبرداری منظم هفتگی و ثبت تغییرات جمعیت است. مرحله سوم یعنی تصمیمگیری، بر اساس مقایسه جمعیت آفت با آستانه اقتصادی صورت میگیرد. مرحله چهارم یعنی اقدام، شامل انتخاب بهترین روش مبارزه (بیولوژیکی، شیمیایی یا ترکیبی) بر اساس شرایط موجود است. مرحله پنجم یعنی ارزیابی، شامل بررسی نتایج اقدامات و اصلاح برنامه در صورت نیاز است.
در یک برنامه IPM ایدهآل برای خیار گلخانهای، ابتدا قبل از شروع فصل کشت، گلخانه به طور کامل بهداشت و ضدعفونی میشود. سپس در ابتدای فصل کشت، کنههای شکارگر (ترجیحاً Amblyseius californicus به دلیل تحمل بالاتر) به صورت پیشگیرانه رهاسازی میشوند. در طول فصل رشد، نمونهبرداری هفتگی انجام میشود و در صورت مشاهده افزایش جمعیت کنه تارتن، Phytoseiulus persimilis به صورت تقویتی در نقاط کانونی آلودگی رهاسازی میشود. تنها در صورتی که جمعیت کنه تارتن از کنترل بیولوژیکی خارج شده باشد، از کنهکشهای انتخابی و سازگار با شکارگرها استفاده میشود.
نکته حائز اهمیت در ترکیب مبارزه بیولوژیکی و شیمیایی این است که بسیاری از کنهکشها برای شکارگرها نیز سمی هستند. لذا اگر قرار است همزمان از شکارگرها و سموم استفاده شود، باید از کنهکشهایی استفاده شود که کمترین اثر سوء را بر شکارگرها دارند. کنهکشهایی مانند اتوکسازول، هگزیتیازوکس و اسپیرومسیفن نسبتاً سازگار با فیتوسئولوس پرسیمیلیس هستند، در حالیکه آبامکتین و فنپیروکسیمیت اثرات سوء بیشتری بر شکارگرها دارند.
علاوه بر روشهای سنتی مبارزه، روشهای فیزیکی و نوینی نیز وجود دارند که میتوانند در مدیریت کنه تارتن مفید باشند. استفاده از تورهای ضدحشره (Insect-proof nets) با مش بسیار ریز در دریچههای تهویه گلخانه میتواند از ورود کنهها به داخل گلخانه جلوگیری کند. اما باید توجه داشت که مش مورد نیاز برای جلوگیری از نفوذ کنه تارتن بسیار ریز (حداقل ۲۰۰ مش) است و ممکن است جریان هوا را محدود کند.
آبشویی برگها با آب پرفشار یکی از روشهای ساده اما مؤثر برای کاهش جمعیت کنه در مراحل اولیه آلودگی است. جریان قوی آب میتواند کنهها، تخمها و تارها را از سطح برگ بشوید و جمعیت را به طور قابل توجهی کاهش دهد. این روش بهویژه در کشتهای کوچک خانگی و گلخانههای محدود کاربردی است.
استفاده از لامپهای UV و تلههای نوری برای شناسایی و پایش کنه تارتن کمتر متداول است، زیرا کنهها برخلاف بسیاری از حشرات، به نور جذب نمیشوند. اما استفاده از اشعه UV-B در برخی تحقیقات نشان داده که میتواند باعث مرگ و میر کنهها شود، هرچند کاربرد عملی این روش هنوز در مراحل تحقیقاتی است.
در طول سالهای فعالیت در بخش کشاورزی، اشتباهات مکرری از سوی کشاورزان در مبارزه با کنه تارتن مشاهده شده که دانستن آنها میتواند از خسارتهای بسیاری جلوگیری کند.
اشتباه اول و شایعترین آنها، تشخیص دیرهنگام آلودگی است. بسیاری از کشاورزان تا زمانی که برگها به شدت زرد نشدهاند و تارهای ابریشمی با چشم غیرمسلح قابل مشاهده نباشند، متوجه آلودگی نمیشوند. در این مرحله، جمعیت کنه به حدی بالاست که مبارزه بسیار دشوار و پرهزینه خواهد بود. بازدید منظم هفتگی با ذرهبین سادهترین راه پیشگیری از این اشتباه است.
اشتباه دوم استفاده از حشرهکشهای عمومی به جای کنهکش اختصاصی است. متأسفانه بسیاری از کشاورزان با اولین مشاهده علائم، به سراغ سمومی مانند دیازینون، مالاتیون یا سایپرمترین میروند. این سموم نه تنها کنه تارتن را نمیکشند، بلکه با نابودی دشمنان طبیعی آن، باعث انفجار جمعیت کنه در هفتههای بعد میشوند.
اشتباه سوم استفاده مکرر از یک نوع کنهکش است. برخی کشاورزان وقتی یک کنهکش جواب میدهد، آن را بارها و بارها تکرار میکنند تا اینکه بعد از مدتی اثربخشی خود را از دست میدهد. این همان پدیده مقاومت است که مدیریت آن یکی از اصول کلیدی مبارزه شیمیایی محسوب میشود.
اشتباه چهارم سمپاشی فقط سطح رویی برگهاست. کنهها عمدتاً در سطح زیرین برگ فعالیت میکنند و سمپاشی سطحی بدون پوششدهی زیر برگ، اثربخشی بسیار کمی خواهد داشت. باید حتماً نازلها به سمت زیر برگها هدایت شوند.
اشتباه پنجم عدم توجه به دوره کارنس (فاصله آخرین سمپاشی تا برداشت) است. هر کنهکش دوره کارنس مشخصی دارد که باید حتماً رعایت شود. برداشت خیار قبل از اتمام دوره کارنس میتواند باعث باقیمانده سموم در محصول شود که هم برای سلامت مصرفکننده خطرناک است و هم ممکن است منجر به عودت محصول در بازار شود.
اشتباه ششم بیتوجهی به کیفیت آب مورد استفاده در محلول سمپاشی است. آب با pH بالا (قلیایی) میتواند برخی کنهکشها مانند آبامکتین را به سرعت تجزیه کند و اثربخشی آنها را کاهش دهد. pH مطلوب آب سمپاشی بین ۵ تا ۶.۵ است و در صورت نیاز، باید با استفاده از اسیدیفایر (مانند اسید سیتریک) تنظیم شود.
کنه تارتن به طور مستقیم ناقل ویروسهای مهم گیاهی نیست، اما زخمهایی که در اثر تغذیه روی بافت گیاه ایجاد میکند، میتواند محل ورود عوامل بیماریزای قارچی و باکتریایی باشد. همچنین، ضعیف شدن گیاه در اثر تغذیه کنه، مقاومت آن را در برابر سایر آفات و بیماریها نیز کاهش میدهد.
در گلخانههای خیار، طغیان کنه تارتن اغلب همزمان با حضور سفیدبالک گلخانهای (Trialeurodes vaporariorum) و تریپس غربی گل (Frankliniella occidentalis) مشاهده میشود. مدیریت همزمان این سه آفت نیازمند رویکرد تلفیقی هماهنگ است. در این شرایط، استفاده از شکارگرهای عمومی مانند Amblyseius swirskii که هم کنه تارتن و هم سفیدبالک و تریپس را شکار میکنند، بسیار منطقیتر از مبارزه جداگانه با هر آفت است.
ایران به دلیل تنوع اقلیمی وسیع، الگوهای متفاوتی از آلودگی کنه تارتن را تجربه میکند. در مناطق خشک و نیمهخشک مرکزی ایران (مانند اصفهان، یزد و کرمان)، شرایط آب و هوایی گرم و خشک تابستان، بهشتی برای تکثیر کنه تارتن فراهم میکند. در این مناطق، طغیان کنه از اواخر بهار شروع شده و تا اواخر پاییز ادامه دارد و ممکن است ۱۰ نسل یا بیشتر در سال تولید شود.
در مناطق ساحلی شمال ایران (گیلان و مازندران) که رطوبت هوا بالاتر است، شدت طغیان کنه تارتن در مزارع روباز معمولاً کمتر است، زیرا رطوبت بالا رشد قارچهای بیمارگر کنه را تقویت کرده و همچنین شستشوی باران کنهها را از روی برگها جدا می
کند. اما در گلخانههای این مناطق، وضعیت متفاوت است و طغیانهای شدید کنه تارتن در گلخانهها گزارش شده است.
در مناطق جنوبی ایران (هرمزگان، بوشهر و سیستان و بلوچستان)، دماهای بسیار بالای تابستان ممکن است خود عامل محدودکنندهای برای کنه تارتن باشد (دماهای بالای ۴۰ درجه مرگ و میر بالایی ایجاد میکنند). اما در فصول ملایمتر (اواخر زمستان، بهار و پاییز)، این مناطق مستعد طغیان هستند.
در سالهای اخیر، تحقیقات گستردهای در زمینههای مختلف مبارزه با کنه تارتن انجام شده که نتایج امیدوارکنندهای به همراه داشته است. استفاده از نانوذرات (Nanoparticles) بهویژه نانو ذرات نقره و نانو ذرات سیلیکا به عنوان کنهکشهای جدید با مکانیسمهای اثر فیزیکی (و نه شیمیایی) مورد بررسی قرار گرفته است. این نانوذرات با آسیبرسانی فیزیکی به کوتیکول کنه و اختلال در تعادل آبی بدن آن عمل میکنند و احتمال ایجاد مقاومت در کنه نسبت به آنها بسیار پایین است.
استفاده از RNA مداخلهگر (RNA interference یا RNAi) یکی از امیدوارکنندهترین فناوریهای آینده در مبارزه با کنه تارتن است. در این روش، قطعات RNA دو رشتهای طراحی میشوند که ژنهای حیاتی کنه را خاموش میکنند. تحقیقات نشان داده که خاموش کردن ژنهای مربوط به فرایندهای حیاتی مانند سنتز کیتین، هضم غذا و تولید مثل میتواند مرگ و میر بالایی در کنه ایجاد کند. هرچند کاربرد تجاری این فناوری هنوز چند سالی فاصله دارد، اما پتانسیل انقلابی در مبارزه با آفات دارد.
مطالعات ژنومیکی و پروتئومیکی کنه تارتن نیز در حال پیشرفت است. ژنوم کامل T. urticae در سال ۲۰۱۱ توسط Grbić و همکاران توالییابی شد و این دادهها درک ما از مکانیسمهای مقاومت به سموم و سازگاری با گیاهان میزبان را به شدت افزایش داده است. این اطلاعات میتواند به طراحی کنهکشهای هدفمندتر و مؤثرتر در آینده کمک کند.
استفاده از عصارهها و اسانسهای گیاهی به عنوان کنهکشهای زیستی نیز مورد توجه محققان قرار دارد. عصارههای گیاهانی مانند چریش (نیم)، سیر، فلفل تند، پونه و آویشن خاصیت کنهکشی نشان دادهاند. ماده مؤثره آزادیراختین (Azadirachtin) از درخت چریش، یک بازدارنده رشد و بازدارنده تغذیه قوی است که فرمولاسیونهای تجاری آن (مانند نیمآزال) در بازار موجود است. این ترکیبات گیاهی معمولاً سمیت کمتری برای پستانداران و محیط زیست دارند و در کشاورزی ارگانیک قابل استفاده هستند.
کنه تارتن دو نقطهای یکی از مهمترین و پرچالشترین آفات خیار در ایران و جهان است. مبارزه موفق با این آفت نیازمند دانش، برنامهریزی، صبر و استفاده همزمان از چندین ابزار مدیریتی است. هیچ راهحل واحدی نمیتواند به تنهایی مشکل کنه تارتن را حل کند و فقط رویکرد تلفیقی (IPM) میتواند کنترل پایدار و اقتصادی را فراهم سازد.
به عنوان جمعبندی، چند توصیه کلیدی برای کشاورزان خیارکار ارائه میشود. اول اینکه پیشگیری بهتر از درمان است، لذا بهداشت مزرعه و گلخانه را جدی بگیرید. دوم اینکه هر هفته مزرعه خود را با ذرهبین بازدید کنید و منتظر نمانید تا علائم شدید شوند. سوم اینکه تا حد ممکن از مبارزه بیولوژیکی و دشمنان طبیعی بهره ببرید. چهارم اینکه اگر مجبور به استفاده از سموم شیمیایی شدید، حتماً از کنهکشهای اختصاصی استفاده کنید و تناوب سموم را رعایت کنید. پنجم اینکه با کارشناسان کشاورزی و گیاهپزشکان مشورت کنید و از تجویزهای غیرتخصصی فروشگاههای سموم پرهیز کنید. و ششم اینکه تجربیات خود را با سایر کشاورزان به اشتراک بگذارید، زیرا تبادل تجربه یکی از بهترین راههای یادگیری و پیشرفت است.
